به گزارش ابرامباد، دریای خزر، پهنه آبی وسیع و حیاتی شمال ایران، این روزها با پدیده‌ای نگران‌کننده روبه‌روست که ابعاد آن هر روز بیشتر آشکار می‌شود.سطح آب این دریا به‌شکلی چشمگیر پایین آمده و خطوط ساحلی در حال عقب‌نشینی هستند. تحقیقات جدید علمی نشان می‌دهد که طی سه دهه گذشته، این گنجینه آبی به میزان قابل توجهی کوچک‌تر شده است. بر اساس مطالعه‌ای که اخیراً انجام شده، از سال ۱۹۹۶ تاکنون، حدود ۲۳ هزار و ۸۵۸ کیلومترمربع از مساحت خزر، که معادل تقریباً ۵.۵ درصد کل آن است، از دست رفته و حجم آب آن نیز حدود ۶۳۰ کیلومترمکعب کاهش یافته است.
این تغییرات تنها به ارقام و آمار محدود نمی‌شود. کاهش تراز آب خزر، تأثیرات عمیقی بر ساختار سواحل، تالاب‌ها، اکوسیستم‌های آبی، بنادر و حتی معیشت جوامع محلی حاشیه آن خواهد گذاشت. این زنجیره از پیامدها، به گفته کارشناسان، در صورت عدم مدیریت صحیح می‌تواند به فجایعی گسترده‌تر منجر شود.
افت بیش از دو متری تراز خزر در یک دهه
خانم سحر تاج‌بخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، در مراسمی که به مناسبت روز ملی دریای خزر برگزار شد، به تفصیل وضعیت اقلیمی این پیکره آبی را تشریح کرد. او بیان داشت که از اواسط دهه ۱۹۹۰ میلادی، تراز آب خزر وارد مسیری نزولی و مشخص شده است. بر اساس پژوهش‌های تازه، سطح آب که در دهه ۹۰ حدود ۲۶ متر پایین‌تر از سطح متوسط آب دریاها بود، در سال‌های اخیر به حدود ۲۸ تا ۲۹ متر زیر این سطح رسیده است.
در سال ۲۰۲۳، میانگین تراز آب خزر تقریباً ۲۸.۹۹ متر پایین‌تر از سطح متوسط آب‌های آزاد جهانی گزارش شده و شواهد میدانی و داده‌های ماهواره‌ای سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نیز حکایت از تداوم این روند نگران‌کننده دارد.
همچنین، خانم شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، با تأکید بر همین وضعیت هشدار داد که در طول ده سال اخیر، سطح آب دریای خزر چیزی در حدود ۲ تا ۲.۵ متر افت کرده است؛ پدیده‌ای که به گفته او، یکی از جدی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی این پهنه آبی بزرگ به‌شمار می‌رود.
اما دلیل اصلی عقب‌نشینی خزر چیست؟
تغییرات اقلیمی، تبخیر فزاینده و کاهش آب ورودی رودخانه‌ها
نمی‌توان تنها یک عامل را مسئول این وضعیت دانست. رئیس سازمان هواشناسی توضیح می‌دهد که تغییرات دریای خزر نتیجه تعامل و تأثیر متقابل چندین عامل است؛ از جمله تغییرات اقلیمی جهانی، افزایش دمای هوا، کاهش میزان بارش، بالا رفتن نرخ تبخیر، تغییر در حجم آب ورودی رودخانه‌ها و البته مداخلات انسانی در منابع آبی.
داده‌های جمع‌آوری شده توسط سازمان هواشناسی طی نیم قرن گذشته، حاکی از دگرگونی‌های اقلیمی چشمگیر در ایران است؛ شامل افزایش دما، نوسانات در الگوی بارش و بالارفتن سالانه نرخ تبخیر و تعرق. این روندها به وضوح در حوضه آبریز خزر نیز مشاهده می‌شود.
در میان تمامی این عوامل، رودخانه ولگا جایگاه ویژه‌ای دارد؛ چرا که بخش عمده‌ای از آب ورودی به خزر را تأمین می‌کند. میانگین بلندمدت آورد رودخانه‌های تغذیه‌کننده خزر حدود ۲۵۳ کیلومترمکعب در سال برآورد شده بود، اما این میزان در سال‌های اخیر کاهش یافته و در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۳۲ کیلومترمکعب رسیده است.
بنابراین، دریای خزر از یک سو با افزایش دما و تبخیر روبه‌رو است و از سوی دیگر، آب کمتری از رودخانه‌های ورودی دریافت می‌کند؛ این ترکیب نامیمون، تراز آب را بیش از پیش تحت فشار قرار می‌دهد.
تاج‌بخش می‌افزاید که مدل‌های اقلیمی نیز آینده‌ای چندان امیدوارکننده برای خزر پیش‌بینی نمی‌کنند و بسته به سناریوها و مدل‌های مختلف، کاهش چند متری تا بیش از ۸ تا ۱۴ متر در تراز آب خزر تا پایان قرن جاری محتمل دانسته شده است.
این کاهش تراز آب، تنها یک تغییر جغرافیایی ساده نیست. عقب‌نشینی آب به معنای پسروی خط ساحلی، کوچک شدن تالاب‌های مهم ساحلی، احتمال افزایش شوری در برخی مناطق و تهدید جدی اکوسیستم‌های آبی است. علاوه بر این، صنعت کشتیرانی، شیلات، بنادر و تأسیسات ساحلی نیز با چالش‌های جدیدی مواجه خواهند شد.
انصاری تأکید کرده است که خزر برای ایران فراتر از یک پهنه آبی است؛ سه استان گیلان، مازندران و گلستان، زندگی اجتماعی و اقتصادی خود را با این دریا پیوند زده‌اند و میلیون‌ها نفر به طور مستقیم یا غیرمستقیم از مواهب آن بهره‌مند می‌شوند.
در چنین وضعیتی، مسئله خزر دیگر صرفاً یک موضوع زیست‌محیطی نیست؛ بلکه ابعاد اقتصادی، امنیتی، گردشگری، شیلات و آینده معیشت جوامع ساحلی را نیز دربر می‌گیرد.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست بر ضرورت همکاری سازنده میان پنج کشور ساحلی خزر تأکید کرد و اعلام داشت که ایران آمادگی دارد تا در کنار سایر کشورهای منطقه، فصلی جدید از همکاری‌های زیست‌محیطی را آغاز کند.
از سوی دیگر، رئیس سازمان هواشناسی نیز ایجاد یک سامانه مشترک منطقه‌ای برای رصد و پایش تراز آب، میزان تبخیر، دما و حجم آب ورودی رودخانه‌ها را حیاتی دانست.
خزر سال‌ها در مقابل چشمان ساکنان پنج کشور ساحلی گسترده بود؛ اما اکنون آرام‌آرام در حال پسروی است. ۶۳۰ کیلومترمکعب آب در سه دهه گذشته از دست رفته و بیش از ۲۳ هزار کیلومترمربع از سطح آن ناپدید شده است. شاید مهم‌ترین پیامی که این ارقام مخابره می‌کنند، این باشد که تغییرات خزر دیگر یک احتمال دور از ذهن نیست؛ بلکه بخشی از واقعیت امروز این دریاست و آنچه باقی مانده، فرصتی است برای تصمیم‌گیری مسئولانه برای آینده آن.
