به گزارش ابرامباد، آسمان تهران دیگر مانند گذشته پناهگاه امنی برای پرندگان نیست.بحران مزمن آلودگی هوا که سال‌هاست سلامت شهروندان را تهدید می‌کند، اکنون به تهدیدی جدی برای حیات وحش شهری، به ویژه پرندگان، تبدیل شده است. این موجودات که زمانی نشانه‌ای از سرزندگی اکوسیستم پایتخت بودند، امروز در برابر این معضل زیست‌محیطی بسیار آسیب‌پذیر شده‌اند.
محمدعلی یکتانیک، کارشناس برجسته محیط‌زیست و فعال در زمینه تیمار حیات‌وحش، در تشریح ابعاد این فاجعه خاموش، از تأثیرات ویرانگر آلودگی هوا بر جمعیت و رفتار پرندگان شهری پرده برمی‌دارد و هشدار می‌دهد که استمرار این وضعیت، تنوع زیستی پایتخت را با خطری جدی مواجه خواهد کرد.
وی با نگاهی به تاریخچه مطالعات در مورد مهاجرت پرندگان، از ارسطو و هومر تا امروز، می‌گوید: «با وجود دو هزار سال تحقیق، هنوز اسرار مسیریابی پرندگان به طور کامل کشف نشده است. آنها اغلب در ارتفاعات بسیار بالا و در تاریکی شب پرواز می‌کنند، جایی که نه عوارض زمین مشخص است و نه جهات جغرافیایی. گمان می‌رود نور ستارگان، میدان مغناطیسی زمین یا نوعی هوش ژنتیکی راهنمای آنهاست. اما امروز، آلودگی هوا به یک مانع بزرگ تبدیل شده که هم توان پرواز و هم قدرت جهت‌یابی آنها را مختل می‌کند.»
### نفس‌های مسموم در آسمان پایتخت
این کارشناس محیط‌زیست می‌افزاید: «ریه‌های پرندگان به مراتب حساس‌تر از انسان‌هاست و گازهای سمی مانند ازن و ترکیبات نیتروژن، دریافت اکسیژن را در بدنشان کاهش می‌دهد. این امر کیفیت تنفس و توانایی پرواز آنها را به شدت تحلیل می‌برد. علاوه بر این، آلودگی با تغییر الگوی بارش‌ها، به طور غیرمستقیم زیستگاه و منابع غذایی آنها، یعنی حشرات و گیاهان، را نیز نابود می‌کند.»
به گفته یکتانیک، سموم موجود در هوا، به‌خصوص فلزات سنگینی چون سرب، با ورود به بدن پرندگان، فاجعه‌ای خاموش را در فصل زادآوری رقم می‌زند. این مواد سمی پوسته تخم‌ها را نازک و شکننده می‌کنند و هنگامی که پرنده مادر برای گرم نگه داشتن روی تخم‌ها می‌نشیند، پوسته ترک خورده و می‌شکند. نتیجه این فرایند، کاهش چشمگیر توان تولیدمثل و افول جمعیت گونه‌های مختلف است.
### کوچ گنجشک‌ها و جولان کلاغ‌ها
یکی از بارزترین نشانه‌های این بحران، تغییری است که در ترکیب جمعیت پرندگان تهران رخ داده است. یکتانیک با تأکید بر این موضوع می‌گوید: «خوشبختانه هنوز جمعیت کبوترها و قمری‌های خانگی در سطح قابل قبولی قرار دارد، اما جمعیت گنجشک‌ها به شکل محسوسی کاهش یافته است. دیگر خبری از پروازهای گروهی و جستجوی دسته‌جمعی آنها برای دانه در سطح شهر نیست.»
در مقابل، گونه‌ای مهاجم مانند کلاغ ابلق توانسته با این محیط تخریب‌شده سازگار شود و جمعیت خود را افزایش دهد. این کارشناس، کلاغ ابلق را «شاخص تخریب طبیعت» می‌نامد و معتقد است حضور گسترده آن، زنگ خطری برای بحران زیست‌محیطی است. در حالی که گنجشک‌ها و قمری‌ها گونه‌های وحشی و بخشی از اکوسیستم سالم شهری هستند، و کاهش جمعیتشان هشداری جدی تلقی می‌شود.
### تنوع زیستی، آینه کیفیت زندگی انسان
این فعال محیط‌زیست، «تنوع زیستی» را معیاری دقیق برای سنجش کیفیت زندگی انسان‌ها می‌داند و توضیح می‌دهد: «حضور گونه‌های جانوری متنوع به معنای وجود آب سالم، جریان داشتن رودخانه‌ها، و تغذیه باغ‌ها و مزارع است. در چنین شرایطی، غذایی که مصرف می‌کنیم و هوایی که تنفس می‌کنیم نیز سالم‌تر خواهد بود.»
او با ذکر تجربه‌ای شخصی از تأثیر آلودگی می‌گوید: «در روزهایی که آلودگی هوا در تهران به اوج می‌رسید، متوجه شدم در خواندن نوشته‌های ریز روی بسته‌بندی‌ها دچار مشکل شده‌ام. با بهبود کیفیت هوا، بینایی من نیز بهتر شد. بعدها دریافتم که آلودگی هوا می‌تواند حتی به صورت موقت باعث کاهش بینایی شود.» به باور یکتانیک، اگر انسان چنین تأثیری را تجربه می‌کند، حیوانات نیز به مراتب بیشتر در معرض خطر هستند و کاهش تنوع پرندگان، نشانه بحرانی بزرگتر برای سلامت محیط‌زیست و خود ماست.
### تهران، کریدوری که پرندگان از آن می‌گریزند
یکی از هشدارهای جدی یکتانیک، به تغییر مسیر مهاجرت پرندگان مربوط می‌شود: «تهران یکی از اصلی‌ترین کریدورهای مهاجرت پرندگان در کشور است، اما غبار سمی و آلودگی شدید هوا باعث شده تا بسیاری از گونه‌ها مسیر خود را تغییر داده و پایتخت را دور بزنند.»
وی تصریح می‌کند: «به طور معمول، بیش از ۲۰۰ گونه پرنده در مسیر مهاجرت خود از آسمان تهران عبور می‌کردند، اما اکنون بسیاری از آنها مسیرهای جایگزین را برگزیده‌اند. این در حالی است که در شهرهای پاک‌تر، بزرگترین خطر برای پرندگان مهاجر، برخورد با شیشه‌های برج‌هاست که برای آن نیز راهکارهایی مانند استفاده از شیشه‌های مات یا برچسب‌های ویژه اندیشیده شده است.»
### راهکارها: از مدیریت شهری تا مسئولیت شهروندی
یکتانیک برای حفاظت از پرندگان، بر لزوم «حفظ پیوستگی» فضاهای سبز شهری تأکید می‌کند. او این فضاها را «ایستگاه‌های توقف» یا «Step stone» می‌نامد که پرندگان مهاجر برای استراحت و تغذیه به آنها نیاز دارند. با این حال، راهکار اصلی و نهایی، «کاهش آلودگی هوا» از طریق استفاده از سوخت‌های استاندارد و توقف مصرف مازوت و شبه‌بنزین است.
او همچنین به نقش شهروندان اشاره کرده و هشدار می‌دهد که غذا دادن به پرندگان، به خصوص ریختن نان، اقدامی اشتباه و مضر است. «نان فقط شکم پرندگان را سیر می‌کند و ارزش غذایی ندارد. این کار باعث می‌شود آنها از جستجوی غذای طبیعی و مغذی دست بکشند و به مرور ضعیف شوند. ترکیبات نان، مانند جوش شیرین، نیز برایشان زیان‌آور است.»
به گفته این کارشناس، کمک به پرندگان باید محدود به شرایط بحرانی مانند خشکسالی شدید یا یخبندان باشد و آن هم با استفاده از دانه‌های باکیفیت و در مکان‌هایی امن و به دور از دسترس شکارچیانی مانند گربه‌ها انجام شود.
