به گزارش ابرامباد، اولین بار در سال ۱۳۵۶ بود که طرحی برای بازسازی مجموعه آرشیو سازمان صداوسیما، این گنجینه بی‌نظیر از آثار هنری، علمی، ادبی و سیاسی، به کارشناسان خارجی سپرده شد.این پروژه بازسازی با وقوع انقلاب اسلامی متوقف شد، اما در شهریور ۱۳۵۸، با هدایت نورالله مرادی (متولد ۱۳۲۱) و تاسیس واحد جدید «طرح جدید آرشیوها»، ماموریت ساماندهی و بازسازی آرشیوها از سر گرفته شد. اداره‌کل آرشیوها و کتابخانه‌های سازمان صداوسیما، با وجود ارزش‌های انکارناپذیری که در حوزه‌های عمومی، آموزشی، پژوهشی، تجاری، اداری، تاریخی، فرهنگی و برنامه‌سازی دارد، از آن زمان تا کنون مسیر پر فراز و نشیبی را طی کرده است. این چالش‌ها به‌ویژه از سال ۱۳۹۴ با آغاز روند تبدیل فیلم‌های آرشیوی به فرمت 4K شدت گرفت و با بحث‌هایی چون «خروج غیرقانونی آرشیو صداوسیما از کشور» گره خورد.
این عبارت «خروج غیرقانونی آرشیو» جایگزین کلیدواژه پیشین «معدوم‌شدن آرشیو» شد، اما با گذشت بیش از یک دهه، جزئیات و دلایل این ماجرا همچنان در هاله‌ای از ابهام باقی مانده است. در واقع، در گذشته طمع به دست آوردن «کریستال‌های هالید نقره موجود در امولسیون» نوارهای کاست پاشنه آشیل این آرشیو بود، اما اکنون دیجیتالی‌سازی خود به نقطه ضعف آن تبدیل شده است. این روزها که بار دیگر موضوع خروج آرشیو صداوسیما از کشور و استفاده شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان – به‌ویژه شبکه «منوتو» برای تولید مستندهای تاریخی با روایت مدنظر خود از واقعیات معاصر – مطرح شده، فرصتی است تا به آنچه از ابتدای «طرح جدید آرشیو» بر این گنجینه ارزشمند گذشت، نگاهی دوباره داشته باشیم.
از «اتاق نوارهای در انتظار معدوم‌شدن» تا طرحی تحسین‌برانگیز
مهدی معماریان، مستندساز و بازنشسته سازمان صداوسیما با سمت فیلمبردار ارشد، یکی از افرادی بود که در سال‌های ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۴، به پیشنهاد محمدعلی ایزدی (مدیرکل وقت اخبار صداوسیما)، مسئولیت پایه‌گذاری «آرشیو خبر» را بر عهده گرفت. او درباره وضعیت اولیه آرشیو به تفصیل سخن گفته است.
معماریان صحنه‌ای را که در اولین مراجعه با آن روبه‌رو شد، این‌گونه توصیف می‌کند: اتاقی به ابعاد ۴ در ۴ متر با ارتفاع سه متر که در آن کاست‌های ویدئویی یوماتیک باندبالا و باندپایین از کف تا سقف روی هم انباشته شده بودند. حجم نوارها به حدی بود که امکان ورود به اتاق تقریباً غیرممکن بود. این اتاق با نام «اتاق نوارهای در انتظار معدوم‌شدن» شناخته می‌شد، در حالی که معماریان تاکید می‌کند ۹۹ درصد این نوارها قابل استفاده بودند و تنها یک درصد شامل نسخه‌های کپی شده‌ای از نوارهای اصلی بود که با وجود نسخه اصلی، نیازی به نگهداری آن‌ها نبود.
معماریان این نوارهای ویدئویی را به اتاقی حدوداً ۱۰ در ۱۰ متر منتقل کرد که پیش از انقلاب به «تحریریه اطلاعات و اخبار» معروف بود و پس از انقلاب «واحد ارتباطات» نام گرفته بود. از آن پس، «واحد ارتباطات» محل نگهداری کاست‌های ویدئویی شد که معماریان از «اتاق نوارهای در انتظار معدوم‌شدن» بیرون آورده بود و خبرنگاران مستقر در «واحد ارتباطات» به اتاقی منتقل شدند که پیش‌تر «اتاق نوارهای در انتظار معدوم‌شدن» نام داشت. در آن دوره، محمدحسن زورق معاونت سیاسی صداوسیما، نورالله مرادی مسئول آرشیو مرکزی، و مهدی معماریان با نظر محمدعلی ایزدی (مدیرکل وقت اخبار صداوسیما) مسئولیت آرشیو خبر را عهده‌دار بودند.
معماریان در ادامه درخواستی مطرح کرد که اگرچه امروزه پس از گذشت بیش از ۴۰ سال کاملاً عادی به نظر می‌رسد، اما در آن زمان تنها در اختیار چند شرکت خاص و افراد معدودی بود: درخواست یک دستگاه کامپیوتر. او این درخواست را با میرحسین موسوی، چهل‌وپنجمین و آخرین نخست‌وزیر وقت ایران، در میان گذاشت و با موافقت او، ابتدا دو نفر از همکاران معماریان در «سازمان مدیریت صنعتی (مشاوره، آموزش، تحقیق)» آموزش کامپیوتر دیدند و سپس یک دستگاه کامپیوتر با پردازنده ۲۸۶-۸۰ در اختیار معماریان و همکارانش قرار گرفت.
کاری که آن‌ها انجام می‌دادند، زمان‌بندی (Timestamp) کاست‌های ویدئویی یوماتیک باندبالا و باندپایین بود. کاست‌های کوچک حاوی اخبار شبکه‌های تلویزیونی محدود داخلی بودند، و کاست‌های بزرگ که هفته‌ای دو مرتبه توسط معاونت برون‌مرزی سازمان صداوسیما دریافت می‌شدند، محتوای پخش شده از سه خبرگزاری و رسانه تلویزیونی «دبلیو.آی.تی.ان»، «ویزنیوز» و «آسیاویژن» را شامل می‌شدند که مسئول تامین و پشتیبانی اخبار و گزارش‌های جهانی بودند. پیش از آن، تهیه‌کنندگان بخش‌های خبری شبکه‌های تلویزیونی محدود برای انتخاب اخبار مورد نیاز خود مجبور بودند تمام محتوای یک کاست را تماشا کنند. علاوه بر این، این کاست‌ها، با وجود اینکه هر کدام با مبلغی معادل ۱۰۰ دلار خریداری می‌شدند، مدت کوتاهی پس از استفاده در «اتاق نوارهای در انتظار معدوم‌شدن» بایگانی می‌شدند. روایت مهدی معماریان از پایه‌گذاری «آرشیو خبر» با پشت سر گذاشتن چالش‌های فراوان، این‌گونه به پایان می‌رسد: آنچه با تلاش او سامان یافت و تحسین مدیران وقت، زورق، ایزدی و مرادی را برانگیخت، در نهایت به آرشیو مرکزی خبر منتقل شد.
گنجینه‌ای در میان فراموشی و فرسودگی
همان‌طور که شهرام بلوریان (مدیر وقت آرشیو و کتابخانه‌های صداوسیما – ۹ آبان ۱۳۸۶ در کمیته آرشیو اجلاس ABU) پیش‌تر بیان کرده بود: «ارزش هر رسانه به آرشیو آن است و منابع آرشیو هر کشور گنجینه آن است که باید به صورت صحیح و علمی نگهداری شود تا در مواقع لازم قابل استخراج باشد.» با این حال، آنچه آرشیو سازمان گسترده صداوسیما را تهدید می‌کند، بسیار فراتر از این سخنان است و از هر سو که بشنویم، تازگی خود را حفظ کرده است.
در نهایت، داستان آرشیو صداوسیما، حکایت گنجینه‌ای است که طی دهه‌ها بارها بین فراموشی، ساماندهی، بازسازی و تهدید در نوسان بوده است. گنجینه‌ای که از اولین تلاش‌ها برای بازسازی علمی در دهه ۱۳۵۰ تا شکل‌گیری آرشیو خبر و ورود فناوری‌های نوین، همواره ارزش آن فراتر از مجموعه‌ای از نوارها و فیلم‌ها بوده است. هر حلقه فیلم یا نوار ویدئویی، بخشی از حافظه تصویری ایران و سندی از تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کشور را در خود جای داده است.
با این وجود، تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که مسئله آرشیو تنها به چگونگی نگهداری فیزیکی آن محدود نمی‌شود. با دیجیتالی شدن منابع، ماهیت تهدیدها نیز تغییر یافته است؛ از نگرانی بابت معدوم‌شدن نوارها و ارزش مواد تشکیل‌دهنده آن‌ها گرفته تا پرسش‌هایی درباره سرنوشت نسخه‌های دیجیتال، نحوه دسترسی، حفاظت از داده‌ها و احتمال خروج غیرقانونی محتوا از کشور. همین تحول، ضرورت شفافیت بیشتر در مورد وضعیت آرشیو، شیوه‌های نگهداری و فرآیند تبدیل و انتقال آثار را دوچندان کرده است.
آنچه امروز اهمیت دارد، صرفاً پاسخ به این پرسش نیست که چه مقدار از آرشیو باقی مانده یا چه مقدار از آن دیجیتال شده است؛ مسئله اصلی این است که این میراث با چه سازوکاری حفاظت می‌شود و چه نهادی مسئول تضمین دسترسی و صیانت از آن است. آرشیوی با چنین ابعاد و اهمیتی، سرمایه یک سازمان یا یک رسانه نیست؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی یک ملت است و هر کاستی در حفاظت از آن می‌تواند به معنای از دست رفتن بخشی از تاریخ تصویری ایران باشد.
در چنین شرایطی، بازگشت دوباره بحث «خروج آرشیو» بیش از آن‌که صرفاً یک موضوع رسانه‌ای باشد، فرصتی برای طرح مجدد پرسش‌های قدیمی و بی‌پاسخ درباره سرنوشت این گنجینه است؛ پرسش‌هایی که پاسخ روشن به آن‌ها می‌تواند مشخص کند آرشیو صداوسیما امروز در چه وضعیتی قرار دارد و چه تضمینی برای حفظ آن در سال‌های آینده وجود خواهد داشت.
