به گزارش ابرامباد، در دوران پرفراز و نشیب، به‌ویژه هنگام جنگ و بحران، شایعات همچون ویروسی مهاجم و با سرعتی سرسام‌آور در جامعه پخش می‌شوند.این اطلاعات ناموثق، اغلب سریع‌تر از اخبار رسمی و گاهی حتی قانع‌کننده‌تر از واقعیت به نظر می‌رسند. اما پرسش اینجاست که چرا ذهن ما انسان‌ها تا این حد مستعد پذیرش شایعات است؟ و چرا حتی با وجود تردید در صحت یک خبر، آن را برای دیگران بازنشر می‌دهیم؟
امروزه با گسترش بی‌سابقه شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای ارتباطی دیجیتال، سرعت انتقال اطلاعات به اوج خود رسیده است. در فضای مجازی، خبری می‌تواند در کسری از زمان به دست میلیون‌ها نفر برسد، پیش از آنکه فرصتی برای راستی‌آزمایی آن فراهم شود.
دکتر محمدرضا مقدسی، بنیان‌گذار و مدیر خانه تاب‌آوری، در تشریح مفهوم شایعه می‌گوید: شایعه به معنای هرگونه خبر یا اطلاعی است که بدون تأیید قطعی و به صورت غیررسمی میان مردم دهان به دهان می‌شود. این نوع اطلاعات غالباً در شرایطی ظهور می‌کند که کمبود، ابهام یا عدم قطعیت در منابع خبری رسمی وجود داشته باشد و مردم برای پر کردن این خلأ، به گمانه‌زنی، تفاسیر شخصی و نقل قول‌های نامعتبر روی می‌آورند.
سازوکار شکل‌گیری شایعات:
شایعات معمولاً در بستر موقعیت‌های مبهم، آشفته، هیجانی و پر استرس، نظیر جنگ یا بحران‌ها، جوانه می‌زنند. سرشت انسان ایجاب می‌کند که رویدادهای پیرامون خود را درک و معنا کند. وقتی دسترسی به داده‌های رسمی و معتبر محدود است، افراد به سراغ کانال‌های ارتباطی غیررسمی مانند دوستان، خانواده یا آشنایان می‌روند. در این میان، حدس‌ها، برداشت‌های فردی و تفسیرهای شخصی رفته‌رفته به هم بافته شده و می‌توانند به شایعه تبدیل شوند. ذهن انسان ناخودآگاه تمایل دارد حفره‌های اطلاعاتی را با فرضیات و دریافت‌های ذهنی خود پر کند، که همین امر بستر مناسبی برای شکل‌گیری و دست به دست شدن روایت‌های ناموثق فراهم می‌آورد. بر همین اساس، هرچه موضوعی برای افکار عمومی از اهمیت بیشتری برخوردار باشد و در مقابل، شفافیت و دقت اطلاعات درباره آن کمتر باشد، زمینه برای پیدایش و گسترش شایعه فراهم‌تر خواهد بود.
نقش تاب‌آوری در مقابله با شایعات:
در چنین فضایی، افرادی که از سطح تاب‌آوری پایین‌تری برخوردارند، بیشتر در معرض پذیرش و بازنشر شایعات قرار می‌گیرند. تاب‌آوری به معنای قدرت سازگاری با ناملایمات، بحران‌ها و عدم قطعیت است. فردی با تاب‌آوری بالا قادر است در شرایط مبهم، با آرامش بیشتری فکر کند، اطلاعات را به دقت بسنجد و به سرعت تحت تأثیر موج‌های هیجانی قرار نگیرد. جوامعی که از تاب‌آوری روانی و اجتماعی بالاتری بهره‌مند هستند، کمتر در دام شایعات گرفتار می‌شوند. در این جوامع، اعتماد اجتماعی عمیق‌تر و تفکر انتقادی قوی‌تر است و افراد پیش از انتشار هرگونه خبری، صحت آن را مورد بازبینی قرار می‌دهند.
چگونگی تولید و تغییر شکل اخبار کذب:
هنگامی که اطلاعات از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود، ممکن است در هر مرحله دستخوش تغییراتی شود؛ قسمتی از آن ساده‌سازی، بخش‌هایی تحریف یا حتی عناصری به آن اغراق‌آمیز اضافه شود. تحقیقات نشان می‌دهد که افراد معمولاً اطلاعات را به گونه‌ای بازسازی می‌کنند که با باورها، نگرش‌ها و انتظارات پیشین آن‌ها همخوانی داشته باشد. این پدیده به «سوگیری شناختی» معروف است. برای نمونه، مردم بیشتر تمایل دارند اخباری را بپذیرند که تأییدکننده عقاید قبلی‌شان باشد. در نتیجه، شایعات در فرایند انتقال ممکن است شکل عوض کرده و با جهان‌بینی فرهنگی و اجتماعی گروهی که در آن پخش می‌شوند، سازگارتر شوند. حتی تکرار یک خبر یا روایت توسط افراد متعدد در یک گروه، می‌تواند به آن اعتبار کاذب ببخشد.
منابع به ظاهر معتبر اما در واقع ناموثق:
مردم اغلب اخباری را که از دوستان، همکاران یا اعضای خانواده می‌شنوند، قابل اعتمادتر تلقی می‌کنند، حتی اگر هیچ مدرک مستند و معتبری برای آن وجود نداشته باشد. این نوع اعتبار اجتماعی اطلاعات، می‌تواند سبب شود که شایعات با سرعت فوق‌العاده‌ای در شبکه‌های ارتباطی گسترش یابند. همچنین، افراد ممکن است برای ایجاد حس تعلق، جلب توجه، یا نشان دادن آگاهی خود از رویدادهای مهم، به بزرگ‌نمایی اخبار و بازگو کردن شایعات روی بیاورند. گاهی اوقات نیز شایعات ابزاری برای تقویت هویت گروهی محسوب می‌شوند؛ مثلاً، گروهی ممکن است با انتشار روایت‌هایی خاص درباره گروه‌های رقیب، مرزهای هویتی خود را مستحکم‌تر کند. در برخی موارد نیز، شایعه به صورت آگاهانه و با هدف تأثیرگذاری بر افکار عمومی یا خدشه‌دار کردن اعتبار افراد یا گروه‌ها منتشر می‌شود.
پژوهش‌های علمی در این زمینه به محققان کمک می‌کند تا درک عمیق‌تری از چگونگی مهار و کنترل شایعات و پیامدهای منفی آن‌ها از طریق افزایش آگاهی عمومی، شفافیت اطلاع‌رسانی و تقویت تفکر انتقادی به دست آورند.
