به گزارش ابرامباد، دکتر سیده صالحه مرتضوی، همزمان با روز جهانی سالمند، در گفتگو با ایسنا به سرعت فزاینده پیری جمعیت در ایران اشاره کرد.او این پدیده را ابتدا دستاوردی بزرگ دانست، زیرا افزایش امید به زندگی نشانه‌ای از پیشرفت‌های چشمگیر در حوزه‌های فناوری، بهداشت و اجتماع است. با این حال، شتاب این تغییر در ایران به قدری بالاست که زمان بسیار محدودی برای آماده‌سازی زیرساخت‌ها و نظام‌های کشوری در اختیار داریم.
با سونامی جمعیت سالمند روبرو خواهیم شد
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران توضیح داد: بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، تقریباً ۷ میلیون نفر از جمعیت کشور در سن سالمندی (۶۰ سال و بالاتر) بودند که ۹.۳ درصد کل جمعیت را شامل می‌شدند. امروز این رقم از ۱۰ میلیون نفر فراتر رفته و حدود ۱۲ درصد جمعیت ایران را تشکیل می‌دهد. پیش‌بینی می‌شود که در دهه‌های آتی، این سهم به شکل چشمگیری افزایش یابد؛ چرا که متولدین دهه ۶۰ ایران تا حدود ۲۵ سال آینده به ۶۰ سالگی می‌رسند و این بدان معناست که ما با یک سونامی جمعیتی سالمندی مواجه خواهیم شد.
تفاوت سرعت گذار به سالمندی در ایران نسبت به جهان
مرتضوی خاطرنشان کرد: وجه تمایز اساسی ایران با بسیاری از کشورهایی که زودتر با پدیده سالمندی روبرو شده‌اند، سرعت سرسام‌آور این دگرگونی جمعیتی است. در برخی کشورها، دو برابر شدن جمعیت سالمند طی دوره‌های بسیار طولانی رخ داده، اما ایران در بازه زمانی بسیار کوتاه‌تری این تغییر را تجربه می‌کند. بنابراین، فرصت ما برای تطبیق و بازبینی نظام‌های بهداشت و درمان، بیمه، مراقبت‌های اجتماعی و بازنشستگی بسیار محدود است.
سالمندی صرفاً افزایش تعداد افراد مسن نیست
رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت اظهار داشت که افزایش تعداد سالمندان، الگو و ماهیت نیازهای جامعه را نیز دستخوش تغییر می‌کند. با افزایش سن، احتمال ابتلا به بیماری‌های متعدد، ناتوانی، ضعف عملکرد، شکنندگی، دمانس و نیاز به توانبخشی و مراقبت‌های ویژه به شدت بالا می‌رود. به خصوص با فزونی جمعیت سالمندان ۸۰ سال به بالا، اهمیت مراقبت‌های مداوم و طولانی‌مدت دوچندان خواهد شد.
وی افزود: از این رو، مسئله تنها در این خلاصه نمی‌شود که چند میلیون نفر سالمند خواهیم داشت؛ سوال اساسی‌تر این است که چه تعداد از این افراد به مراقبت، توانبخشی، خدمات در منزل یا حمایت پیوسته نیازمند خواهند بود و آیا نظام‌های موجود کشور آمادگی لازم برای پاسخگویی به این نیازها را دارند؟
افزایش مدت زمان بستری در بیمارستان‌ها
مرتضوی ادامه داد: سالمندان در مقایسه با جوانان، معمولاً به زمان بیشتری برای بازیابی سلامت و بازگشت به وضعیت عملکردی پیش از بیماری نیاز دارند. در نتیجه، افزایش جمعیت سالمند می‌تواند تقاضا برای بستری شدن، توانبخشی، خدمات سرپایی، مراقبت در منزل و مراقبت طولانی‌مدت را به طور چشمگیری افزایش دهد. اگر راهکار اصلی ما همچنان بیمارستان‌محور باقی بماند، فشار عظیمی بر نظام سلامت وارد خواهد آمد.
ضرورت توجه به خدمات مراقبتی در منزل
او تأکید کرد: بنابراین، باید بخشی از خدمات را از بیمارستان‌ها به سطح مراقبت‌های اولیه، جامعه و منزل انتقال دهیم و در کنار درمان بیماری‌ها، حفظ و ارتقای عملکرد فردی و پیشگیری از ناتوانی را در کانون توجه قرار دهیم.
چالش‌ها فراتر از نظام سلامت؛ خانواده نیز در حال دگرگونی است
رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت، تغییر ساختار خانواده را از دیگر پیامدهای مهم پیری جمعیت برشمرد و گفت: خانواده‌های گسترده به سمت خانواده‌های هسته‌ای و با تعداد فرزندان کمتر گرایش پیدا کرده‌اند. در کنار این، پدیده‌هایی مانند مهاجرت فرزندان، افزایش تجرد و زندگی مستقل یا تنهایی، می‌تواند ظرفیت مراقبت و حمایت خانوادگی را کاهش دهد.
وی افزود: در گذشته، ممکن بود یک فرد سالمند چندین فرزند داشته باشد که مسئولیت مراقبت بین آن‌ها تقسیم شود، اما در آینده، تعداد فرزندان کمتر خواهد بود و حتی ممکن است خود فرزندان در شهر یا کشور دیگری زندگی کنند. از این رو، باید از همین حالا برای مراقبت‌های طولانی‌مدت و ارائه خدمات در منزل و جامعه برنامه‌ریزی کنیم و تمام بار مسئولیت را بر دوش خانواده نگذاریم.
مرتضوی بیان داشت: این موضوع مستقیماً با آموزش و ساماندهی مراقبین نیز مرتبط است. مراقبت از سالمند، کاری تخصصی است و مراقبی که با فردی سالمند مبتلا به دمانس، محدودیت‌های حرکتی یا بیماری‌های متعدد سر و کار دارد، باید آموزش‌های متناسب با شرایط او را دریافت کرده باشد.
بیمه، بازنشستگی و نیروی انسانی باید با سالمندی هماهنگ شوند
او در ادامه گفت: پیری جمعیت تنها برای وزارت بهداشت تبعات ندارد. افزایش شمار بازنشستگان، تغییر نسبت جمعیت فعال به بازنشسته، بالا رفتن نیاز به خدمات بهداشتی و درمانی و مراقبتی و ضرورت تأمین مالی این خدمات، نظام‌های بیمه و بازنشستگی را نیز به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد.
نیازهای سالمندان، خدمات کوتاه مدت نیست
رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت اضافه کرد: بسیاری از نیازهای افراد سالمند، خدماتی نیستند که با یک بار مراجعه یا یک دوره درمان کوتاه به پایان برسند. ممکن است فرد به توانبخشی مداوم، مراقبت در منزل، خدمات پرستاری، حمایت اجتماعی و مراقبت طولانی‌مدت نیاز پیدا کند. بنابراین، الگوی تأمین مالی و پوشش بیمه‌ای نیز باید متناسب با این تغییرات در نیازها، مورد بازنگری قرار گیرد.
وی تأکید کرد: در کنار تأمین مالی، مسئله نیروی انسانی نیز از اهمیت حیاتی برخوردار است. اگر جمعیت سالمند افزایش یابد، اما تعداد و مهارت نیروهای متخصص مورد نیاز در حوزه‌های مراقبت، توانبخشی، سلامت روان، پرستاری و خدمات اجتماعی به تناسب رشد نکند، حتی وجود منابع مالی کافی نیز به تنهایی جوابگو نخواهد بود. بنابراین، ما به نیروی انسانی متخصص و آموزش‌دیده در این زمینه‌ها نیاز مبرم داریم.
سالمندی، مسئله یک وزارتخانه نیست
مرتضوی با تأکید بر اینکه سالمندی یک مسئله فرابخشی است، اظهار کرد: سلامت افراد سالمند تنها در چارچوب سیستم سلامت و وزارت بهداشت تعریف نمی‌شود. عوامل متعددی نظیر مسکن، حمل‌ونقل، مناسب‌سازی محیط زندگی، امنیت اقتصادی، بیمه، بازنشستگی، مشارکت اجتماعی، حمایت از خانواده و دسترسی آسان به خدمات، همگی بر توانایی فرد برای داشتن زندگی مستقل تأثیرگذارند.
وی افزود: شعار امسال نیز با عنوان «عصر زندگی طولانی‌تر؛ بازاندیشی در نظام‌ها برای زندگی بهتر» دقیقاً بر همین موضوع تأکید دارد. هنگامی که طول عمر افزایش یافته است، باید تمامی نظام‌های کشور نیز همگام با این دگرگونی بازطراحی شوند.
تغییر رویکرد وزارت بهداشت؛ از بیماری‌محوری به عملکردمحوری
رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت گفت: در حوزه سلامت سالمندان، یکی از تحولات کلیدی که پیگیر آن هستیم، حرکت از رویکرد بیماری‌محور به رویکرد عملکردمحور است. سالمندی سالم به معنای فقدان کامل بیماری نیست. ممکن است فرد بیماری مزمن داشته باشد، اما همچنان قادر به حرکت باشد، ارتباط خود را با خانواده و جامعه حفظ کند، تصمیم بگیرد، مهارت‌های جدید بیاموزد و فعالیت‌های ارزشمند خود را ادامه دهد. بنابراین، هدف اصلی ما حفظ و ارتقای توانایی‌های عملکردی فرد است.
مرتضوی ادامه داد: به همین دلیل، رویکرد مراقبت یکپارچه سالمندان یا ICOPE را دنبال می‌کنیم؛ رویکردی که بر شناسایی زودهنگام افت ظرفیت‌های فردی، مداخله بهنگام، مراقبت فردمحور و هماهنگی خدمات تأکید دارد. در این رویکرد، ابعادی مانند توانایی‌های شناختی، تحرک، شنوایی، بینایی، تغذیه و سلامت روان مورد توجه قرار می‌گیرند. هدف صرفاً تشخیص بیماری نیست؛ بلکه شناسایی زودهنگام افت عملکرد است تا بتوانیم از ناتوانی و وابستگی بیشتر پیشگیری کنیم.
توسعه مراقبت از سالمندان از خانواده تا نظام رسمی
مرتضوی یکی دیگر از برنامه‌های وزارت بهداشت را یاری به توسعه آموزش مراقبین سالمندان عنوان کرد و گفت: با توجه به کاهش تعداد فرزندان و دگرگونی ساختار خانواده‌ها، به یک نظام مراقبت ترکیبی (رسمی و غیررسمی) نیازمندیم.
رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت افزود: دوره‌های آموزش مراقبین سالمندان با همکاری دبیرخانه شورای ملی سالمندان و سازمان فنی و حرفه‌ای در سطوح مختلف طراحی شده است. این آموزش‌ها محورهایی چون تغییرات طبیعی سالمندی و تشخیص موارد غیرطبیعی، کمک‌های اولیه، فعالیت‌های روزمره زندگی، ارتباط مؤثر، مسائل روان‌شناختی و حقوق سالمند و مراقب را در بر می‌گیرد. اصل مهم این است که مراقبت نباید به افزایش وابستگی سالمند منجر شود. هر جا فرد هنوز توانایی انجام کاری را دارد، باید او را برای حفظ استقلال و انجام آن فعالیت حمایت کنیم.
باید پیش از سالمندی، برای آن آماده شویم
رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت همچنین گفت: برای داشتن سالمندی بهتر نمی‌توانیم تا رسیدن به ۶۰ سالگی منتظر بمانیم. سالمندی محصول تمام مراحل زندگی است و سلامت در دوران کودکی، جوانی و میانسالی بر وضعیت فرد در دوران پیری تأثیر می‌گذارد.
وی افزود: بنابراین، سیاست‌گذاری در حوزه سالمندی باید از یک رویکرد محدود به خود سالمندان فراتر رفته و به یک رویکرد جامع «چرخه زندگی» بدل شود؛ از پیشگیری و ترویج سبک زندگی سالم گرفته تا تشخیص زودهنگام، حفظ عملکرد، توانبخشی، مراقبت در منزل، حمایت از مراقبین و مراقبت‌های طولانی‌مدت.
مرتضوی خاطرنشان کرد: ایران برای آینده سالمندی خود به یک تغییر نگرش عمیق نیاز دارد. مسئله فقط این نیست که «با افزایش تعداد سالمندان چه کنیم»؛ بلکه باید از امروز بپرسیم چگونه می‌خواهیم جامعه‌ای داشته باشیم که مردم در آن طولانی‌تر زندگی کنند و در عین حال، تا حد امکان مستقل، فعال، سالم و برخوردار از کیفیت زندگی باقی بمانند.
وی در پایان تأکید کرد: هدف ما صرفاً افزودن سال به عمر نیست؛ هدف، افزودن کیفیت و زندگی به سال‌های عمر است.
