به گزارش ابرامباد، بارش‌های شدید در استان‌های شمالی کشور بار دیگر زنگ خطر سیلاب را به صدا درآورده است. از گیلان که باران و باد شدید، گردشگران را غافلگیر کرده و به مراکز اسکان هدایت نمود، تا مازندران که طوفان و طغیان آب به خانه‌های روستایی، مزارع و باغ‌ها آسیب جدی وارد ساخت. همزمان، هشدارهای هواشناسی مبنی بر ادامه بارش‌ها و احتمال وقوع سیل در برخی نواحی شمالی کشور همچنان ادامه دارد.
این رویداد، اما پرسشی دیرینه را دوباره به میان می‌کشد: چگونه کشوری که سالیان متمادی با معضل خشکسالی و کمبود منابع آبی دست و پنجه نرم می‌کند، در عین حال می‌تواند با سیلاب‌های مهیب و ویرانگر روبرو شود؟
پاسخ این معما را باید در تغییرات الگوی بارش، افزایش دما و نحوه تعامل انسان با طبیعت جست‌وجو کرد. موضوعی که احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، اخیراً به تشریح آن پرداخته است.
فزونی بارش، لزوماً به معنای پایان خشکسالی نیست
وظیفه در این باره تاکید می‌کند که پدیده‌هایی چون خشکسالی و ترسالی از دیرباز در ایران وجود داشته‌اند، اما دگرگونی‌های اقلیمی باعث شده‌اند تا دوره‌های خشکسالی هم از نظر تعداد و هم از نظر وسعت افزایش یابند. به گفته او، در کنار کاهش میزان بارندگی، افزایش دمای هوا نیز نقشی حیاتی ایفا می‌کند؛ زیرا هرچه دما بالاتر رود، فرآیند تبخیر تشدید شده و آبی که از طریق بارش وارد محیط می‌شود، با سرعت بیشتری از دسترس خارج می‌گردد.
بنابراین، حتی یک بارش بسیار سنگین و سیل‌آسا نیز لزوماً به جبران کمبود آب منجر نمی‌شود. ممکن است در یک بازه زمانی کوتاه، حجم عظیمی از آب به منطقه‌ای سرازیر شود، اما به دلیل شدت بالای بارش، فرصت کافی برای نفوذ آن به عمق خاک و تغذیه سفره‌های زیرزمینی فراهم نگردد و بخش اعظم این آب به شکل رواناب از بین برود.
همین پدیده را می‌توان در شمال کشور مشاهده کرد، جایی که با وجود بارش‌های اخیر، مناطق وسیعی از کشور همچنان با بحران کم‌آبی دست به گریبان‌اند، در حالی که همان مناطق شمالی خود با سیلاب روبرو هستند.
چرا باران به سیلاب بدل می‌شود؟
این کارشناس در توضیح چرایی افزایش سیلاب‌ها در ایران، به دو عامل عمده اشاره می‌کند: دگرگونی‌های شرایط جوی و مداخلات انسانی.
او تشریح می‌کند که گرم‌تر شدن اتمسفر باعث می‌شود جو بتواند رطوبت بیشتری را در خود نگاه دارد. نتیجه آنکه، هرگاه شرایط برای بارش مهیا گردد، این رطوبت انباشته می‌تواند به باران‌های رگباری و شدیدتر منجر شود. از سوی دیگر، گسترش شهرنشینی، احداث راه‌ها، ویلاسازی بی‌رویه و پوشاندن سطح زمین با آسفالت، قابلیت نفوذ آب به خاک را به شدت کاهش داده و میزان رواناب‌ها را فزونی بخشیده است.
به گفته وظیفه، نابودی پوشش گیاهی، چرای بیش از حد دام‌ها و فشرده شدن خاک نیز از عواملی هستند که مانع نفوذ آب باران به زمین می‌شوند. افزون بر این، ساخت‌وساز در بستر رودخانه‌ها و تنگ کردن یا مسدود کردن مسیر طبیعی جریان آب، می‌تواند پیامدهای بارش‌های شدید را وخیم‌تر کند.
نمونه بارز این وضعیت را اکنون در شمال کشور می‌توان دید؛ جایی که بارش‌های اخیر در مازندران به چندین شهرستان خسارت وارد کرده و بر اساس گزارش مدیریت بحران استان، خانه‌های روستایی، زمین‌های کشاورزی و باغات آسیب دیده‌اند. در برخی نقاط نیز برای ترمیم موقت سقف خانه‌های آسیب‌دیده از روکش‌های پلاستیکی بهره گرفته شده است.
در استان گیلان نیز بارش‌های شدید و باد تند شب گذشته موجب سرگردانی مسافران شد و جمعیت هلال‌احمر ۱۶۴ نفر از آن‌ها را در مراکز اسکان اضطراری جای داد.
سیل می‌آید، اما کمبود آب خشکسالی جبران نمی‌شود
شاید مهم‌ترین نکته در این میان، این باشد که نباید سیلاب را با تأمین منابع آبی یکسان پنداشت. وظیفه بیان می‌کند که سالیان متمادی است که برداشت بی‌رویه از منابع آبی ادامه دارد و سفره‌های آب زیرزمینی به طرز فاجعه‌باری تخلیه شده‌اند. او با استناد به آمارهای وزارت نیرو مبنی بر برداشت حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از منابع زیرزمینی می‌گوید که حتی چندین سال بارش طبیعی نیز ممکن است نتواند بخش مهمی از این کسری انباشته را جبران نماید.
به این ترتیب، تناقض ظاهری میان «خشکسالی» و «سیلاب»، در حقیقت تناقض نیست. ممکن است در یک نقطه، طی چند ساعت یا چند روز، حجم بسیار زیادی باران ببارد و در عین حال در نقطه‌ای دیگر، منابع آب زیرزمینی، سدها و ذخایر آبی همچنان با کمبود جدی مواجه باشند.
بارش شدید اگر فرصت کافی برای نفوذ به زمین را پیدا نکند، به جای آنکه به ذخایر آب کشور افزوده شود، از طریق رودخانه‌ها و رواناب‌ها خارج شده و ویرانی به بار می‌آورد. به همین دلیل، همان آسمانی که برای ساعاتی شمال کشور را گرفتار سیلاب می‌کند، لزوماً نمی‌تواند بحران آب مناطق خشک و مرکزی ایران را چاره‌ساز باشد.
در واقع، مسئله اصلی تنها «میزان بارش» نیست؛ بلکه زمان، شدت، مکان و نوع زمینی که بارش بر روی آن اتفاق می‌افتد نیز از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. تغییر اقلیم، افزایش دمای جهانی، کاهش نفوذپذیری خاک و دستکاری‌های انسانی، همگی دست به دست هم داده‌اند تا فاصله میان بارندگی و تأمین واقعی آب عمیق‌تر شود؛ پدیده‌ای که سیلاب‌های اخیر در شمال کشور بار دیگر آن را به وضوح نمایان ساختند.
