به گزارش ابرامباد، کمبود فزاینده شربت تریاک، به عنوان یک داروی حیاتی در برنامه درمانی بسیاری از افراد درگیر اعتیاد در کشور، نگرانی‌های جدی را برانگیخته است.این کاهش، که به ویژه در ماه‌های اخیر شدت گرفته، درمانگران و مسئولان حوزه اعتیاد را نگران کرده و زنگ خطر بازگشت بیماران به مصرف مواد مخدر را به صدا درآورده است.
در همین راستا، حسین عبدلی، یکی از اعضای کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، اخیراً از توقف تولید شربت تریاک و برنامه جایگزینی آن با گیاه شقایق الیفرا خبر داد. به گفته او، با کاهش کشفیات مواد مخدر، تصمیم بر آن شد که شربت اپیوم دیگر در مراحل درمان جایگزین اعتیاد به کار گرفته نشود و خط تولید آن به طور کامل متوقف گردد.
وی همچنین اشاره کرد که شقایق الیفرا جایگزین اصلی خواهد بود، زیرا می‌توان از آن شربت مورفین استخراج کرد. با این حال، به دلیل خطر سوءاستفاده و ملاحظات ایمنی، استفاده از این داروها همچنان نیازمند کنترل و مدیریت دقیق است و مقرر شده تا جایگزینی ایمن برای اپیوم با برنامه‌ریزی دقیق انتخاب شود.
عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس تاکید کرد که رویکرد نوین جهانی در درمان اعتیاد، استفاده از بوپرنورفین است، اما ایران همچنان متکی به متادون، شربت اپیوم و شربت مورفین است. او افزود که ایران نیز باید با همگام‌سازی با استانداردهای بین‌المللی، برنامه‌های درمانی خود را به شکلی علمی و مدون پیش ببرد.
پس از اعلام خبر توقف تولید شربت تریاک، حسین ذوالفقاری، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، نیز یکی از مهم‌ترین مصوبات یکصد و پنجاه و یکمین جلسه این ستاد را، تامین مواد اولیه داروهای مخدر پزشکی از طریق کشت داخلی گیاه «شقایق الیفرا» عنوان کرد. وی تصریح کرد که این گیاه به گونه‌ای است که عموم مردم نمی‌توانند مستقیماً از آن ماده مخدر استخراج کنند و پیامدها و خطرات اجتماعی مشابه خشخاش معمولی را ندارد.
در این میان، سعید صفاتیان، پژوهشگر و درمانگر اعتیاد، به چالش‌های پیش‌رو اشاره می‌کند و می‌گوید: «قرص بوپرنورفین (ب2) از شقایق الیفرا تولید می‌شود، اما بسیاری از بیماران که با شربت تریاک تحت درمان بوده‌اند، به دلیل شرایط روحی خاص خود، تمایلی به مصرف قرص‌های زیرزبانی ندارند. آن‌ها معتقدند باید ماده‌ای مصرف کنند که همان عطر و بوی تریاک را داشته باشد و به همین دلیل به مراکز درمانی مراجعه کرده‌اند.»
صفاتیان هشدار می‌دهد که اگر بخواهیم بیماران تحت درمان با شربت تریاک را به قرص بوپرنورفین تغییر دهیم، آن‌ها ممکن است درمان را رها کرده و از چرخه درمان خارج شوند. این وضعیت، حتی با وجود کشت شقایق الیفرا، خطر لغزش و بازگشت این گروه از بیماران به اعتیاد را افزایش می‌دهد.
ویژگی‌های کلیدی گیاه شقایق الیفرا چیست؟
این نوع خاص خشخاش که قرار است در کشور کشت شود، با نام علمی پاپاورا سامنیفروم الیفرا (PAPAVER SOMNIFERUM OLEIFERA) شناخته می‌شود. بحث کشت این گونه از سال ۱۳۸۲ مطرح شد و پیشنهاد آن برای تولید نوعی دارو با همکاری کارخانه داروسازی “تِماد” (تولیدکننده ماده اولیه دارویی) در ایران ارائه گردید. جلساتی در این زمینه برگزار و حتی تیمی قضایی و انتظامی برای بررسی به اسپانیا سفر کردند. لازم به ذکر است که قرص بوپرنورفین (ب2) از همین شقایق الیفرا تولید می‌شود.
چرا امکان سوءاستفاده مستقیم از کشت شقایق الیفرا توسط عموم وجود ندارد؟
برخلاف تریاک معمولی که با برش گرز آن در هنگام غروب یا شب، مرفین استخراج می‌شود، شقایق الیفرا حاوی مرفین نیست. ماده مؤثر اصلی این گونه خشخاش، تبائین است که مستقیماً توسط عموم قابل سوءاستفاده نبوده و خاصیت نشئه‌آور ندارد. بنابراین، اگر مردم این نوع شقایق را بکارند، محصول استخراجی حاوی تبائین است که برای تبدیل شدن به دارو نیازمند تغییرات شیمیایی پیچیده در کارخانه‌های پیشرفته داروسازی است. کشت شقایق الیفرا نیز باید در زمین‌هایی صورت گیرد که تحت نظارت دقیق وزارت جهاد کشاورزی باشد. این وزارتخانه با همکاری نیروی انتظامی، دهیاری‌ها، بخشداری‌ها و سایر نهادهای مرتبط، زمین‌های مشخصی را تعیین و کشت قانونی را مدیریت خواهد کرد.
مزایای اصلی طرح کشت شقایق الیفرا
کشت شقایق الیفرا می‌تواند برای افراد تحت درمان اعتیاد مفید باشد، اما کافی نیست و مسئولان باید ابعاد دیگر درمان معتادان را نیز مد نظر قرار دهند. از جمله فواید این طرح می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
* جلوگیری از خروج ارز از کشور
* ایجاد فرصت‌های شغلی جدید
* امکان درمان تعداد بیشتری از مصرف‌کنندگان با هزینه کمتر
* کاهش فشار اقتصادی بر خانواده‌ها
آیا شقایق الیفرا پاسخگوی تمام نیازهای دارویی درمان اعتیاد است؟
این گیاه تنها قادر است نیازهای مربوط به تولید قرص بوپرنورفین را تامین کند و نمی‌تواند جایگزین داروهای دیگری مانند متادون و شربت تریاک شود. برای تولید شربت تریاک، لازم است خشخاشی کشت شود که حاوی مرفین باشد، در حالی که شقایق الیفرا فاقد مرفین است. کشت خشخاش مرفین‌دار نیازمند فرآیندی پیچیده و زیرساخت‌های تخصصی است که در شرایط فعلی، ستاد مبارزه با مواد مخدر قادر به اجرای کامل آن نیست.
با کشت شقایق الیفرا، تنها یک نوع دارو برای درمان اعتیاد تولید می‌شود. در ایران، حدود ۲ تا ۳ میلیون نفر مصرف‌کننده تریاک وجود دارند که نزدیک به ۱ میلیون نفر از آن‌ها تحت درمان قرار گرفته‌اند. از این تعداد:
* ۸۵ درصد با متادون
* ۱۰ درصد با شربت تریاک
* و مابقی با قرص بوپرنورفین درمان می‌شوند.
در حال حاضر، ماده اولیه دارویی متادون از خارج از کشور تامین می‌شود و مشکلی در عرضه آن وجود ندارد. با این حال، تولید شقایق الیفرا می‌تواند بین ۳۰ تا ۴۰ درصد از بیماران، یعنی حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار فرد معتاد را تحت پوشش درمان با بوپرنورفین قرار دهد.
آیا قرص بوپرنورفین می‌تواند جایگزین مناسبی برای شربت تریاک باشد؟
برای جبران کمبود شربت تریاک، مسئولان یا باید از دفتر سازمان ملل (INCB) مجوز کشت قانونی تریاک در ایران را کسب کنند یا تریاک مورد نیاز را از کشورهایی مانند هند، اسپانیا، ترکیه و افغانستان خریداری نمایند. شقایق الیفرا نمی‌تواند ماده اولیه شربت تریاک را تامین کند. در شرایط کنونی، حدود ۱۰۰ هزار نفر از معتادانی که پیش از این با شربت تریاک درمان می‌شدند، ممکن است با توقف تولید این دارو، از چرخه درمان خارج شده و دوباره به مصرف مواد مخدر روی آورند.
برخی بیماران به دلیل شرایط روحی و انتظارات خاص خود، میلی به مصرف قرص‌های زیرزبانی ندارند و تاکید می‌کنند: «ما به ماده‌ای نیاز داریم که همان عطر و بوی تریاک را داشته باشد و به همین دلیل به مرکز درمانی مراجعه کرده‌ایم.» اگر این بیماران را به اجبار با قرص بوپرنورفین درمان کنیم، ممکن است از پذیرش آن سرباز زنند و اعلام کنند که نیازی به درمان ندارند و از فرآیند درمانی خارج شوند. این وضعیت، حتی با طرح کشت شقایق الیفرا، خطر لغزش و بازگشت این گروه به مصرف مواد مخدر را همچنان بالا نگه می‌دارد.
هر سال تعداد بیمارانی که با قطع مصرف تریاک، با شربت تریاک تحت درمان قرار می‌گرفتند، رو به افزایش بود؛ اما با کمبود کنونی این شربت، جذب بیماران جدید برای درمان کاهش یافته و خطر لغزش عمومی افزایش یافته است.
