به گزارش ابرامباد، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور کنونی جمهوری اسلامی ایران، در نشست ویژه سران کشورهای حاشیه دریای خزر سخنرانی مهمی ایراد کرد.او با اشاره به چالش‌های متعدد جهانی از جمله بحران‌ها، رقابت‌های ژئوپلیتیکی، جنگ‌ها، تحریم‌های یک‌جانبه و تضعیف چندجانبه‌گرایی، تاکید کرد که همکاری‌های زیست‌محیطی می‌تواند بستری اساسی برای ایجاد اعتماد و همگرایی میان کشورهای منطقه باشد. وی صراحتاً اعلام کرد که نباید محیط‌زیست قربانی اختلافات سیاسی، رقابت‌های اقتصادی یا دخالت‌های نیروهای فرامنطقه‌ای شود. به باور او، کشورهای ساحلی باید با بهره‌گیری از توانمندی‌های علمی، فنی، مالی و انسانی خود، آینده دریای خزر را در چارچوب همکاری‌های منطقه‌ای و با رعایت کامل حاکمیت ملی و منافع مشروع یکدیگر رقم بزنند.
رئیس‌جمهور کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی خزر، که در سال ۲۰۰۳ توسط پنج کشور ساحلی امضا شد و اخیراً بیستمین سالگرد اجرایی شدن آن با هفتمین نشست اعضا در تهران و مشارکت فعال همه کشورها همراه بود، را حیاتی‌ترین سند حقوقی الزام‌آور برای حراست از اکوسیستم خزر برشمرد. او توضیح داد که کنوانسیون تهران و پروتکل‌های مرتبط با آن، یک چارچوب همکاری جامع و موفق را در زمینه‌های گوناگون ارائه می‌دهد؛ از مقابله با آلودگی‌های نفتی و ناشی از فعالیت‌های خشکی گرفته تا حفظ تنوع زیستی، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی، سازگاری با تغییرات اقلیمی و مدیریت کاهش سطح آب خزر.
پزشکیان با تاکید بر این حقیقت که هیچ یک از کشورهای ساحلی به تنهایی قادر به نجات خزر نیستند، متذکر شد که آب این دریا، آلودگی‌های آن، تغییرات اقلیمی منطقه و پیامدهای کاهش سطح آب، هیچ مرز سیاسی را به رسمیت نمی‌شناسند. بر این اساس، جمهوری اسلامی ایران ضمن استقبال از تصمیم این اجلاس برای تشکیل یک کمیسیون عالی‌رتبه متشکل از معاونان روسای دولت‌های ساحلی، پیشنهاد کرد که یک برنامه منطقه‌ای بلندمدت و جامع برای مقابله با بحران کاهش سطح آب خزر در چارچوب کنوانسیون تهران تدوین و به مرحله اجرا درآید.
متن کامل سخنرانی رئیس‌جمهور در این نشست فوق‌العاده به شرح زیر است:
بسم‌الله الرحمن الرحیم
سران محترم کشورهای حاشیه خزر، خانم‌ها و آقایان؛
لازم می‌دانم ابتدا از رئیس‌جمهور دوست و برادر ترکمنستان برای میزبانی این گردهمایی مهم قدردانی کنم. نشستی که در آن نه تنها به یک پهنه آبی، بلکه به سرنوشت مشترک ملت‌ها، آینده نسل‌های آتی و مسئولیت تاریخی ما در قبال یکی از گرانبهاترین میراث‌های طبیعی جهان می‌پردازیم.
امروز این میراث مشترک با تهدیدات جدی و رو به فزونی روبروست. کاهش پیوسته تراز آب، تغییرات اقلیمی، افزایش دما، آلودگی‌های نفتی و صنعتی، تخریب زیستگاه‌های طبیعی، کاهش ذخایر آبزیان و فشار بر جوامع ساحلی، همگی زنگ هشداری هستند که نمی‌توان و نباید آن را نادیده گرفت.
کاهش سطح آب خزر دیگر تنها یک دغدغه زیست‌محیطی نیست؛ بلکه این پدیده به معضلی اقتصادی، اجتماعی، انسانی و حتی امنیتی برای منطقه تبدیل شده است. عقب‌نشینی آب، زیرساخت‌های بندری و ساحلی را با چالش مواجه می‌کند، زیستگاه‌های طبیعی را از بین می‌برد، معیشت صیادان و جوامع محلی را تهدید می‌کند و بر امنیت غذایی و چشم‌انداز توسعه کشورهای ساحلی تأثیر منفی می‌گذارد.
واقعیت آن است که هیچ کشوری به تنهایی قادر به مهار این بحران نیست. خزر یک اکوسیستم به‌هم‌پیوسته است و هر آسیبی به بخشی از آن، دیر یا زود پیامدهای خود را در کل این پهنه آبی آشکار خواهد ساخت. از این رو، حفاظت از خزر بیش از هر چیز نیازمند اراده سیاسی مشترک، همکاری پایدار و اقدام هماهنگ تمامی کشورهای حاشیه این دریاست.
جمهوری اسلامی ایران معتقد است که بحران‌های زیست‌محیطی، مرزهای سیاسی را بر نمی‌شناسند و رویارویی مؤثر با آن‌ها مستلزم فراتر رفتن از دیدگاه‌های محدود ملی و تقویت حس مسئولیت‌پذیری منطقه‌ای است.
در دنیای کنونی که با بحران‌های مختلف، رقابت‌های ژئوپلیتیکی، جنگ‌ها، تحریم‌های یک‌جانبه و تضعیف چندجانبه‌گرایی دست و پنجه نرم می‌کند، همکاری‌های زیست‌محیطی می‌توانند به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های اعتمادسازی و همگرایی در میان ملت‌های منطقه تبدیل شوند.
ما اعتقاد داریم که محیط‌زیست نباید قربانی منازعات سیاسی، رقابت‌های اقتصادی یا دخالت‌های خارج از منطقه شود. کشورهای ساحلی باید با تکیه بر قابلیت‌های علمی، فنی، مالی و انسانی خود، سرنوشت دریای خزر را در چارچوب همکاری‌های منطقه‌ای و با احترام کامل به حاکمیت ملی و منافع مشروع یکدیگر رقم زنند.
سران محترم؛
جمهوری اسلامی ایران بر این باور است که نخستین گام در مواجهه با این بحران، اتکا به دانش، اطلاعات مشترک و همکاری‌های منطقه‌ای است. هنوز تصویر جامع و دقیقی از سهم عوامل مختلف در کاهش سطح آب خزر در دست نداریم. تغییرات اقلیمی، افزایش دما و تبخیر، دگرگونی الگوهای بارش، تغییرات در جریان رودخانه‌ها و همچنین مداخلات انسانی، همگی مجموعه‌ای از مسائلی هستند که برای یافتن راه حل پایدار، باید در یک چارچوب علمی و یکپارچه بررسی شوند. سرعت این تغییرات به حدی است که برای مهار بحران باید از مرحله “مشاهده و توصیف” به فاز جدید “مدیریت مشترک بحران” گذر کنیم.
در این راستا، جمهوری اسلامی ایران بر نقش کلیدی کنوانسیون تهران تأکید می‌کند. کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی خزر، که در سال ۲۰۰۳ با امضای پنج کشور ساحلی به تصویب رسید و اخیراً در بیستمین سالگرد اجرای خود، هفتمین نشست اعضای خود را با حضور و مشارکت فعال همه کشورها در تهران برگزار کرد، مهم‌ترین چارچوب حقوقی منطقه‌ای با جنبه الزام‌آور برای حراست از محیط زیست خزر به شمار می‌رود.
کنوانسیون تهران به همراه پروتکل‌های آن، بستر همکاری‌های موفق و گسترده‌ای را برای کشورهای ساحلی در حوزه‌های مختلف فراهم آورده است؛ از مشارکت در مهار آلودگی‌های نفتی و آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های خشکی گرفته تا محافظت از تنوع زیستی و ارزیابی تأثیرات زیست‌محیطی فرامرزی، سازگاری با تغییرات اقلیمی و کاهش سطح آب خزر.
روسای محترم دولت‌های ساحلی؛
اجازه دهید بر یک نکته محوری نیز پافشاری کنم. دریای خزر در منطقه‌ای واقع شده است که تحولات ژئوپلیتیکی و امنیتی آن، مستقیماً بر آینده همکاری‌های اقتصادی، ترانزیتی و زیست‌محیطی کشورهای حاشیه این دریا تأثیر می‌گذارد.
در شرایطی که جهان شاهد تشدید رقابت‌ها، منازعات و فزونی تلاش‌ها برای تحمیل اراده سیاسی و اقتصادی از طریق ابزارهای فشار است، حفظ خزر به عنوان پهنه‌ای برای همکاری، ثبات و توسعه مشترک، اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند.
ما بر این باوریم که صلح، ثبات و امنیت پایدار در منطقه خزر، زمانی تضمین خواهد شد که کشورهای ساحلی ضمن احترام به حاکمیت و منافع مشروع یکدیگر، از تبدیل این پهنه راهبردی به عرصه رقابت‌های تخریبی و حضور و دخالت نیروهای فرامنطقه‌ای جلوگیری کنند.
در همین راستا، هرگونه اقدام نظامی علیه تاسیسات ساحلی، بنادر، کشتی‌ها، مخازن سوخت، تاسیسات صنعتی و زیرساخت‌های مرتبط با دریا، از جمله حملاتی که به بندر انزلی در جنگ تهاجمی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و حمله مسلحانه اوکراین به یک کشتی تجاری ایرانی رخ داد، نه تنها صلح و امنیت منطقه‌ای را به خطر می‌اندازد، بلکه پیامدهای زیست‌محیطی فرامرزی بالقوه‌ای نیز در پی دارد. این گونه اقدامات باید فوراً و قویاً توسط تمامی کشورهای ساحلی محکوم شود و عاملان آن‌ها مورد بازخواست قرار گیرند.
ورود سوخت و مواد آلاینده به محیط دریایی، آسیب به زیستگاه‌های ساحلی، آلودگی رسوبات و آب و همچنین صدمه به تنوع زیستی، آثاری هستند که در دریایی خاص مانند خزر می‌توانند بسیار فراتر از محل وقوع حادثه گسترش یابند. به همین دلیل، جمهوری اسلامی ایران بر اهمیت حفظ ماهیت صلح‌آمیز دریای خزر و ضرورت حفاظت از محیط زیست آن حتی در شرایط درگیری‌های مسلحانه تاکید می‌کند.
سران محترم؛
امروز بیش از هر زمان دیگری به دیپلماسی زیست‌محیطی نیاز داریم. خزر می‌تواند الگویی موفق از این واقعیت باشد که حتی با وجود اختلافات سیاسی و ژئوپلیتیکی، کشورها می‌توانند بر سر منافع مشترک همکاری کنند. اگرچه ممکن است در بسیاری از مسائل دیدگاه‌های متفاوتی داشته باشیم، اما در یک واقعیت تردیدی نیست: هیچ یک از کشورهای ساحلی به تنهایی قادر به نجات خزر نخواهند بود. آب این دریا و آلودگی آن؛ تغییرات اقلیمی منطقه و اثرات کاهش سطح آب، هیچ مرز سیاسی را نمی‌شناسند.
از این رو، جمهوری اسلامی ایران ضمن استقبال از تصمیم این اجلاس برای ایجاد کمیسیون عالی‌رتبه متشکل از معاونان روسای دولت‌های ساحلی، پیشنهاد می‌کند که در چارچوب کنوانسیون تهران یک برنامه منطقه‌ای بلندمدت برای مقابله با کاهش سطح آب خزر تدوین و اجرا شود. این برنامه باید دست‌کم هفت محور کلیدی را در بر گیرد: اول، پایش علمی و مشترک عوامل موثر بر کاهش سطح آب و طراحی و اجرای یک برنامه جامع منطقه‌ای برای مقابله با کاهش تراز آب دریای خزر؛ دوم، تقویت مکانیزم‌های مشترک برای مبارزه با آلودگی‌های دریایی و حراست از تنوع زیستی؛ سوم، ارتقای جایگاه کنوانسیون تهران و تقویت سازوکارهای اجرایی آن؛ چهارم، تطبیق زیرساخت‌های ساحلی و بنادر با تغییرات آتی؛ پنجم، حفاظت و احیای تالاب‌ها، زیستگاه‌ها و مناطق حساس اکولوژیک؛ ششم، حمایت از جوامع محلی، شیلات و معیشت میلیون‌ها انسانی که به خزر وابسته هستند؛ و هفتم، تأمین منابع مالی و فناوری لازم برای اجرای اقدامات سازگاری و حفاظت زیست‌محیطی.
خانم‌ها و آقایان؛
امروز در برابر یک انتخاب تاریخی قرار داریم: یا می‌توانیم کاهش سطح آب خزر را صرفاً به عنوان یک فرآیند طبیعی و اجتناب‌ناپذیر نظاره‌گر باشیم و منتظر پیامدهای آن بمانیم؛ یا با اتکا به علم، همکاری‌های منطقه‌ای و اراده سیاسی، برای کاهش خسارات و افزایش تاب‌آوری این اکوسیستم بی‌نظیر اقدام کنیم. انتخاب جمهوری اسلامی ایران، همکاری است؛ انتخاب ما علم است؛ انتخاب ما حفاظت از خزر است؛ و انتخاب ما انتقال این میراث مشترک به نسل‌های آینده است. بیایید خزر را به نمادی نوین از همکاری منطقه‌ای تبدیل کنیم؛ دریایی که به جای مرز، پلی میان ملت‌هایمان باشد.
بیایید به نسل‌های آینده ثابت کنیم که در مواجهه با یک بحران مشترک، ما به عنوان کشورهای ساحلی خزر در کنار یکدیگر ایستادیم و برای نجات آن همکاری کردیم.
خزر تنها یک دریا نیست؛ یک میراث مشترک است؛ و حراست از این میراث، وظیفه‌ای مشترک و تاریخی بر دوش همه ماست.
از توجه شما سپاسگزارم.
والسلام علیکم و رحمه‌الله و برکاته
