به گزارش ابرامباد: وضعیت نگران‌کننده دانشگاه‌های ایران همچنان ادامه دارد؛ نهادهای علمی کشور یا با کاهش مداوم رتبه مواجه‌اند یا به‌دلیل تحریم‌های بین‌المللی از ورود به نظام‌های رتبه‌بندی جهانی محروم شده‌اند. چندی پیش، انتشار گزارش رتبه‌بندی QS (یکی از معتبرترین سازمان‌های ارزیابی دانشگاه‌های دنیا) نگرانی‌های جدی را درباره جایگاه دانشگاه‌های ایران در قیاس با رقبا در منطقه برانگیخت. بر اساس این گزارش، ترکیه با ۲۵ دانشگاه، بیشترین تعداد حضور را در بین کشورهای منطقه در این رتبه‌بندی داشت. پس از آن، عربستان سعودی با ۲۲ و امارات متحده عربی با ۱۲ دانشگاه قرار گرفتند، در حالی که ایران تنها با ۱۱ دانشگاه در این فهرست حاضر بود.
اختلاف فاحش دانشگاه‌های ایران با نمونه‌های برتر منطقه‌ای نیز آشکارا دیده می‌شود؛ برای مثال، «دانشگاه نفت و مواد معدنی ملک فهد» عربستان در رتبه ۶۳ جهان، «دانشگاه خلیفه» امارات در جایگاه ۱۴۷ و «دانشگاه فنی استانبول» ترکیه در رتبه ۲۷۹ جهان قرار گرفتند. این در حالی است که «دانشگاه تهران»، به عنوان برترین دانشگاه ایران، با ۴۵ پله سقوط نسبت به سال گذشته، اکنون در رتبه ۳۶۷ جهان ایستاده است. نکته حائز اهمیت در گزارش امسال، نزول جایگاه تمامی دانشگاه‌های ایرانی است که نشان می‌دهد هیچ‌یک از مراکز علمی کشور نتوانسته‌اند موقعیت جهانی خود را حفظ کنند.
تحقیقات علمی در بند تحریم و تنگنای بودجه
در همین راستا، جعفر توفیقی، وزیر اسبق علوم، تحقیقات و فناوری، پیشتر اظهار داشته بود: «بخش عمده‌ای از این افت رتبه، حاصل کاهش فعالیت‌های پژوهشی در ایران است. نخبگان فعال در دانشگاه‌ها به توسعه کارهای تحقیقاتی نیازمندند، اما چنین امکانی برایشان میسر نیست.»
کارن ابری‌نیا، استاد دانشگاه تهران و دبیر کانون صنفی استادان دانشگاهی ایران، نیز در توضیح این موضوع می‌گوید: «انتشار مقالات علمی از چند جنبه تأثیرگذار است. اول اینکه مقالات، محصول فعالیت‌های پژوهشی استادان و دانشجویان هستند و این پژوهش‌ها به مواد اولیه، تجهیزات و دستگاه‌های گوناگون نیاز دارند. تهیه این تجهیزات به دلیل تحریم‌ها با دشواری‌های زیادی همراه است و دانشگاه‌ها مجبورند برای تهیه این اقلام، به نوعی تحریم‌ها را دور بزنند یا از روش‌های پیچیده استفاده کنند.»
او در ادامه می‌افزاید: «برای نمونه، سال گذشته معاونان پژوهشی وزارت بهداشت و وزارت علوم آماری را ارائه کردند که بر اساس آن، هزینه تمام‌شده هر دلار برای تهیه تجهیزات پژوهشی برای دانشگاه‌ها حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار تومان محاسبه می‌شد؛ یعنی علاوه بر قیمت اصلی دستگاه، هزینه‌های اضافی ناشی از تحریم نیز به آن افزوده می‌شد و در نهایت تأمین تجهیزات به این ارقام سرسام‌آور می‌رسید.»
ابری‌نیا تأکید می‌کند: «این وضعیت، کار را بسیار دشوار کرده است. در حال حاضر، تجهیزات پژوهشی در دانشگاه تهران اصلاً بهروز نیست و حتی نسبت به دانشگاه‌های کشورهای همسایه نیز عقب‌مانده‌ایم. با وجود این چالش‌ها، پژوهشگران ما موفق شده‌اند انتشارات علمی قابل‌توجهی داشته باشند که موجب شده در برخی حوزه‌ها جزو ۲۰ دانشگاه برتر قرار بگیریم. این نشان‌دهنده کیفیت و کمیت بالای کار پژوهشگران ماست.»
تحریم‌ها؛ عامل حذف دانشگاه‌های ایران از رتبه‌بندی جهانی
همان‌گونه که اشاره شد، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، تهیه امکانات لازم برای پژوهش دانشگاهی را سخت یا در مواردی ناممکن ساخته است، لذا عقب ماندن از دانشگاه‌های منطقه چندان دور از انتظار نیست. اما مواجهه دانشگاه با پژوهش و تولید علم فقط به ماجرای کمبود امکانات یا تجهیزات ختم نمی‌شود؛ گاهی تحریم‌ها تأثیر مستقیم‌تری دارند و مراکز بین‌المللی رتبه‌بندی از پذیرش دانشگاه‌های ایران امتناع می‌کنند، اتفاقی که برای دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی «تایمز» رخ داده است. در پی حذف دانشگاه‌های ایرانی از رتبه‌بندی «پایداری و تأثیرگذاری» (Sustainability Impact Ratings) تایمز که اخیراً بازتاب گسترده‌ای داشت، مؤسسه تایمز در پاسخ به این رویداد، تحریم‌ها را دلیل عدم پذیرش مؤسسات ایرانی در این رتبه‌بندی اعلام کرد. بهروز رسولی، استادیار پژوهشگاه ایرانداک و متخصص علم‌سنجی، حذف دانشگاه‌های ایران از رتبه‌بندی «تأثیرگذاری» تایمز را نتیجه مستقیم تحریم‌ها دانست. به گفته او، مؤسسه تایمز عضویت در شبکه پایداری و تأثیرگذاری را شرط حضور در این رتبه‌بندی تعیین کرده بود، اما به‌دلیل تحریم‌ها از پذیرش دانشگاه‌های ایرانی خودداری کرد. رسولی تأکید کرد که مشکل نه انتقال پول و نه پرداخت هزینه عضویت بود؛ چرا که دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه تهران آمادگی پرداخت را داشتند و امکان انجام پرداخت‌های بین‌المللی نیز وجود داشت. به گفته او، شرکت برگزارکننده صرفاً به‌دلیل نگرانی از تبعات همکاری با مؤسسات ایرانی، از پذیرش آنها سرباز زده است.
پیشتر نیز، جعفر توفیقی در این باره گفته بود: «متأسفانه برخی ژورنال‌های علمی خارجی که مقالات ایرانی‌ها را می‌پذیرفتند، اکنون اعلام می‌کنند به‌دلیل تحریم‌ها از پذیرش مقالات ایرانی معذورند. البته چنین اقدامی جای تأسف دارد که مسائل علمی و سیاسی را به یکدیگر گره می‌زنند، اما به‌هرحال این‌گونه رفتار می‌کنند و کارشان غیرعادلانه است.»
انزوای علمی؛ بهای سنگین دوری از معیارهای جهانی
ابری‌نیا با اشاره به همین وضعیت، عنوان می‌کند: «تحریم‌ها از جهتی دیگر نیز به‌طور مستقیم بر انتشار مقالات اثر می‌گذارند. برای مثال، در مواردی دیده شده که برخی مجلات، بدون هیچ توجیهی، مقالات را حتی پیش از داوری رد می‌کنند. آنها به سادگی اعلام می‌کنند که این مقاله در حوزه فعالیت ما نیست؛ در حالی که به نظر می‌رسد این برخورد نیز به نوعی ناشی از تحریم‌ها یا مسائل مشابه باشد و به‌شکل غیرمستقیم اعمال شود.»
او ادامه می‌دهد: «حال آنکه نهادی که شما به آن اشاره می‌کنید، به‌طور مستقیم اعلام کرده به‌دلیل تحریم‌ها دانشگاه‌های ایران را نمی‌پذیرد، نشان‌دهنده این است که مشکل سیاست خارجی ما باید به نحوی حل شود؛ چرا که این مسئله بر دانشگاه، اقتصاد و حوزه‌های گوناگون کشور تأثیرات عمیقی می‌گذارد.»
استاد دانشگاه تهران اظهار می‌دارد: «وقتی به این رتبه‌بندی‌ها نگاه می‌کنیم، می‌بینیم تقریباً تمامی دانشگاه‌های جهان تلاش می‌کنند در آنها حضور یابند و رتبه خود را بهبود بخشند، زیرا این رتبه‌بندی‌ها نوعی استاندارد علمی محسوب می‌شوند و نشان می‌دهند دانشگاه در چه جایگاهی قرار دارد. اگر ما به‌طور کامل از این نظام‌های رتبه‌بندی خارج شویم، در واقع ارتباط خود را با جهان قطع کرده‌ایم؛ مانند این است که دور خودمان دیوار بکشیم و دیگر با کسی تعامل نداشته باشیم. در چنین شرایطی، به‌تدریج دچار پسرفت خواهیم شد. این رتبه‌بندی‌ها شاخص‌هایی هستند که سطح علمی دانشگاه‌های کشور ما را مشخص می‌کنند. اگر بخواهیم در آینده تعداد دانشجویان بین‌المللی را افزایش دهیم، همین رتبه‌بندی‌ها بر جذب آنها اثرگذار خواهد بود. اگر دیده نشویم، طبیعتاً جذب دانشجوی بین‌المللی نیز دشوارتر خواهد شد.»
