به گزارش ابرامباد، مهدی زارع، یکی از اساتید دانشگاهی، در واکنش به بارش‌های بی‌سابقه و سیلاب‌های ویرانگر در استان‌های گیلان و مازندران توضیح داد: از غروب دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۵، ورود یک سامانه بارشی ناپایدار که با توده هوای سرد همراه بود، باعث بارش‌های سهمگین، طوفان‌های شدید و در پی آن سیل و آب‌گرفتگی گسترده در این دو منطقه شد.
وی افزود که از ساعات اولیه سه‌شنبه ۱۷ شهریور، بارش‌های سیل‌آسا و رگباری به خصوص در شهر ساری و نواحی غربی و ساحلی، منجر به طغیان رودخانه‌ها و ایجاد آب‌گرفتگی‌های وسیع در خیابان‌های شهرها شد. این طوفان و سیلاب پیامدهای مخربی به همراه داشت، از جمله خسارت به بیش از ۷۷۰ واحد مسکونی، وقوع پدیده زمین‌لغزش در حداقل سه روستای مازندران، تخریب سقف خانه‌ها و سقوط درختان. در پی این اتفاقات، کلیه ادارات و نهادهای اجرایی استان مازندران در تاریخ مذکور تعطیل گشتند.
این استاد دانشگاه وضعیت استان گیلان را نیز مشابه توصیف کرد و گفت: بارش‌های بی‌وقفه در این استان، معابر اصلی شهرهایی چون رشت و تالش و مسیرهای اطراف را با آب‌گرفتگی شدید مواجه ساخت. همچنین، محورهای ارتباطی، از جمله جاده رشت به لاهیجان، به شدت لغزنده شده و موجب تصادفات و واژگونی وسایل نقلیه شد. در پی این حوادث، پلیس راه و سازمان مدیریت بحران هشدار سطح نارنجی را اعلام و از مردم درخواست کردند تا از سفرهای غیرضروری خودداری کرده و در کنار رودخانه‌ها توقف نکنند.
ایشان هشدار داد که این سامانه بارشی، همراه با کاهش نسبی دما و رگبارهای پراکنده، تا پایان هفته جاری فعال خواهد ماند و خطر طغیان دوباره مسیل‌ها و رانش زمین در دامنه‌های کوهپایه‌ای البرز همچنان پابرجاست.
بارش‌های بی‌سابقه در غرب مازندران و شرق گیلان
استاد زارع تشریح کرد که در تاریخ‌های ۱۶ و ۱۷ شهریور، بیشترین تمرکز فعالیت این سامانه بارشی در مناطق آبخیز غرب مازندران و شرق و مرکز گیلان قرار داشته است. او اضافه کرد که میزان بارش‌های ثبت‌شده در طی یک شبانه‌روز، منجر به شکستن رکوردهای پیشین در دشت‌های غربی و مرکزی مازندران در کمتر از ۲۴ ساعت شد.
او به جزئیات آماری اشاره کرد و گفت: در شهرستان سلمان‌شهر، رکورد ۲۲۴ میلی‌متر بارندگی به ثبت رسید که این مقدار، بیشترین بارش شدید منطقه در بازه زمانی کوتاه به شمار می‌آید. همچنین، در نوشهر ۱۷۸ میلی‌متر باران بارید که برخی دستگاه‌های اندازه‌گیری آن را تا ۱۶۱ میلی‌متر نیز نشان داده‌اند. ورزامحله محمودآباد با ۱۷۱ میلی‌متر، ایزدشهر با ۱۴۱ تا ۱۴۴ میلی‌متر و رامسر با ۱۳۲.۵ میلی‌متر، از دیگر مناطق با بارش‌های چشمگیر بودند.
وی توضیح داد که کانون اصلی این بارندگی‌ها در نقطه اتصال دو استان، یعنی در غرب مازندران و شرق گیلان، قرار داشت. به دلیل شیب زیاد دامنه‌های شمالی البرز، آب باران به سرعت به روان‌آب تبدیل شد و منجر به طغیان مسیل‌های کوهپایه‌ای و جاری شدن سیلاب در نواحی جلگه‌ای گشت.
استاد زارع، با استناد به داده‌های رسمی ارائه‌شده توسط اداره کل مدیریت بحران استانداری گیلان تا صبح ۱۷ شهریور، خاطرنشان کرد: شهرستان املش با ۱۴۴ میلی‌متر بارندگی، بالاترین میزان را در استان گیلان به خود اختصاص داد. پس از آن، سیاهکل با ۱۰۳ میلی‌متر، لنگرود با ۹۵ میلی‌متر و رشت (در ایستگاه کشاورزی) با ۸۲ میلی‌متر قرار گرفتند که تمامی این مقادیر، موجب آب‌گرفتگی‌های حاد شهری شدند.
عدم ارتباط مستقیم بارش‌ها با پدیده سوپر ال‌نینو
دکتر زارع در مورد ارتباط میان بارش‌های اخیر و پدیده ال‌نینو اظهار داشت: بارندگی‌های شدید روزهای ۱۶ و ۱۷ شهریور در مناطق ساحلی شمال کشور، الزاماً نتیجه مستقیم «سوپر ال‌نینو» محسوب نمی‌شوند. با این حال، پیش‌بینی‌ها حاکی از شکل‌گیری یک پدیده ال‌نینو قدرتمند در فصول پاییز و زمستان پیش‌رو است که می‌تواند نشانه‌های مهمی برای الگوی بارش‌های آتی ایران به همراه داشته باشد.
او افزود: عامل اصلی بارش‌های اخیر، الگوهای سینوپتیکی خاص منطقه است. بارش‌های اواخر تابستان در سواحل خزر، غالباً از عبور ناپایداری‌های تراز میانی جو و ورود پرفشارهای شمالی بر فراز آب‌های این دریا ناشی می‌شوند. این برخورد دمایی، موجب صعود شدید هوا، ایجاد ناپایداری‌های محلی و در نهایت بارش‌های رگباری و سیل‌آسا در دامنه‌های شمالی رشته‌کوه البرز می‌گردد.
استاد زارع توضیح داد که سوپر ال‌نینو یک پدیده بزرگ‌مقیاس اقیانوسی-جوی است که در اقیانوس آرام شکل می‌گیرد. او تصریح کرد که تأثیرات این پدیده بر اقلیم منطقه خاورمیانه با تأخیر زمانی همراه است. از این رو، سامانه بارشی اخیر بیشتر شبیه به یک الگوی معمول پاییزی زودهنگام در حوضه خزر بود تا نتیجه مستقیم ال‌نینو.
آینده بارش‌ها در ایران با ال‌نینو قدرتمند
زارع در ادامه به تحلیل پیش‌بینی‌های فصول پاییز و زمستان ۱۴۰۵ پرداخت و گفت: هرچند ورود زودهنگام سامانه‌های سرد شمالی در شهریورماه ۱۴۰۵ به تنهایی نمی‌تواند نویدبخش ترسالی در سراسر کشور باشد، اما بررسی مدل‌های دینامیکی و اقلیمی نشان می‌دهد که در پاییز و زمستان پیش‌رو، یک پدیده ال‌نینو قدرتمند شکل خواهد گرفت و ENSO در مرحله گرم و بسیار قوی خود قرار دارد.
او توضیح داد: در نیمه دوم پاییز و کل زمستان ۱۴۰۵، تحت تأثیر شرایط ال‌نینو قوی، جت استریم زیرگرمسیری معمولاً به عرض‌های جغرافیایی پایین‌تر منتقل می‌شود. این امر باعث تقویت سامانه‌های مدیترانه‌ای و سودانی شده که با شدت بیشتری از مناطق جنوب‌غرب، غرب و مرکز ایران گذر خواهند کرد.
این پژوهشگر دانشگاهی به استان‌هایی که بیشترین سود را از این وضعیت بارشی خواهند برد، اشاره کرد و گفت: در چنین شرایطی، معمولاً استان‌هایی نظیر خوزستان، فارس، ایلام، لرستان، کرمانشاه، چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد شاهد بارش‌هایی در حد نرمال یا حتی بیش از نرمال خواهند بود.
زارع تأکید کرد که ال‌نینو لزوماً به معنای بارش‌های آرام و پیوسته در تمامی نقاط کشور نیست، بلکه می‌تواند موجب افزایش دفعات انسدادهای جوی و بارش‌های شدید و ناگهانی شود.
ایشان با اشاره به اثرات خشکسالی‌های پی‌درپی سالیان اخیر توضیح داد: در پی این خشکسالی‌ها، پوشش گیاهی منطقه ضعیف شده و توانایی جذب آب توسط خاک کاهش یافته است. لذا، ورود سامانه‌های بارشی قدرتمند پاییزی، به جای کمک به تغذیه منابع زیرزمینی آب، ممکن است به روان‌آب‌های شدید و سیلاب‌های مخرب در مناطق جنوب‌غرب و غرب کشور بینجامد.
چگونه شهرسازی اشتباه، فاجعه سیل را تشدید می‌کند؟
استاد زارع به نقش برجسته اقدامات انسانی در افزایش ابعاد خسارات ناشی از سیلاب‌های اخیر در گیلان و مازندران اشاره کرد و اظهار داشت: در حادثه بارش‌های ناگهانی و سهمگین شهریور ۱۴۰۵ در این دو استان، دخالت‌های نادرست بشر و ضعف مدیریت شهری، عوامل اصلی در تکرار سناریوی آب‌گرفتگی‌های وسیع و طغیان رودخانه‌ها بوده‌اند.
او تصریح کرد: در واقع، پدیده‌های اقلیمی تنها محرک آغازگر حوادث هستند، اما این زیرساخت‌های شهری دست‌خورده و نامناسب‌اند که دامنه و شدت فاجعه را دوچندان می‌کنند.
این استاد دانشگاه یکی از برجسته‌ترین دلایل افزایش شدت سیلاب را توضیح داد: از بین رفتن قابلیت نفوذ آب در خاک و افزایش سطوح عایق‌بندی شده نظیر آسفالت و بتن، به دلیل گسترش بی‌رویه شهرها و پوشاندن زمین با مصالح غیرقابل نفوذ، مانع از جذب طبیعی آب باران توسط زمین شده است.
زارع اضافه کرد: در بارش‌های شهریور ۱۴۰۵، همین نفوذناپذیری سطوح باعث شد که حجم زیادی از باران در مدت زمانی بسیار کوتاه به «روان‌آب‌های سطحی با سرعت بالا» مبدل شود و به سرعت سیستم‌های جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی را از کار بیندازد.
وی همچنین به تجاوز به حریم رودخانه‌ها و احداث بنا در مناطق ممنوعه اشاره کرد و گفت: ساخت ویلاها و افزایش جمعیت در کنار رودخانه‌ها، احداث زیرگذرها، کمربندی‌ها و پارک‌ها در بستر رود و در محدوده قانونی آن، مسیری را که برای تخلیه طبیعی سیلاب در نظر گرفته شده بود، مسدود کرده است.
این پژوهشگر دانشگاهی افزود: در بسیاری از شهرهای واقع در شمال و مناطق کوهستانی، مسیل‌های باستانی و رودخانه‌های فصلی یا مسدود شده‌اند یا به جاده تغییر کاربری داده‌اند، و در نتیجه، سیلاب مجبور به بازپس‌گیری مسیر طبیعی خود شده و به داخل مناطق مسکونی نفوذ کرده است.
تأثیر جنگل‌زدایی و زیرساخت‌های فرسوده بر سیلاب‌ها
استاد زارع به نقش تخریب پوشش گیاهی و نابودی جنگل‌ها در ارتفاعات بالاتر شهرهای شمالی اشاره کرد و گفت: تغییر کاربری اراضی جنگلی، تعرض به کوه‌ها و دستکاری حوضه‌های آبریز در بالادست شهرها، مانع طبیعی را که در برابر بارش‌ها وجود داشت، از میان برداشته است.
ایشان توضیح داد: رها شدن خاک‌های ناپایدار و پسماندهای حاصل از عملیات معدنی در مناطق بالادست نیز باعث شده تا باران‌های شهریورماه این مواد را شسته و سیلاب‌هایی را با ترکیبی از آب، گل‌ولای و تخته‌سنگ (که به آن جریان‌های واریزه‌ای می‌گویند) پدید آورد که دارای قدرت تخریب بسیار بیشتری هستند.
زارع به فرسودگی و عدم کفایت سیستم‌های فاضلاب و جمع‌آوری آب‌های سطحی نیز اشاره کرد و اظهار داشت: طراحی ابعاد جوی‌ها، کانال‌ها و لوله‌های انتقال آب در غالب شهرهای سیل‌زده، بر مبنای میانگین بارش‌های دهه‌های پیشین صورت گرفته و این زیرساخت‌ها توانایی مدیریت بارش‌های رگباری و شدید کوتاه‌مدت ناشی از تحولات اقلیمی کنونی را ندارند.
وی افزود: علاوه بر این، عدم لایروبی به موقع و ورود بی‌رویه زباله‌های شهری به مجاری باریک انتقال آب، حتی عملکرد همین سیستم‌های محدود را نیز در زمان اوج بارندگی‌ها به شدت کاهش داده است.
در نهایت، زارع با تأکید بر لزوم تحول در رویکردهای مدیریت شهری، بیان کرد: با توجه به خسارات واردشده، متخصصان معتقدند که بازنگری جدی در برنامه‌های توسعه شهری، آزادسازی کامل حریم رودخانه‌ها و پیاده‌سازی طرح‌های «شهر اسفنجی» (که شامل راهکارهای شهرسازی سازگار با طبیعت برای ارتقاء ظرفیت جذب آب در مناطق شهری است)، تنها راهکار برای خروج از چرخه بحران‌های سیلاب‌های مکرر خواهد بود.
