به گزارش ابرامباد، فیلم سینمایی «سرزمین فرشته‌ها» به کارگردانی بابک خواجه‌پاشا، افتخار نمایندگی سینمای ایران را در نود و نهمین دوره جوایز اسکار کسب کرد.این دومین باری است که خواجه‌پاشا، تنها دو سال پس از فیلم «در آغوش درخت»، با اثری با محوریت فلسطین، کودکان و رنج جنگ، راهی رقابت‌های معتبر اسکار می‌شود.
«سرزمین فرشته‌ها»، که بابک خواجه‌پاشا خود نگارش و کارگردانی آن را بر عهده داشته و منوچهر محمدی تهیه‌کننده آن است، محصول مشترک سازمان سینمایی سوره و مؤسسه تصویرشهر است. این فیلم پیش از انتخاب نهایی برای اسکار، در چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد و یکی از آثار حاضر در بخش «سودای سیمرغ» بود.
داستان این اثر در فضایی کودکانه جریان دارد و بر محور زنی استوار است که با عشق و پایداری، در پی خلق یک معجزه است. در این فیلم، سُلاف فواخرجی، بازیگر شناخته‌شده سوری، در کنار مجموعه‌ای از بازیگران خردسال با ملیت‌های عرب، ایرانی، سوری و لبنانی نقش‌آفرینی کرده است؛ ترکیبی که به خوبی با جغرافیای داستان و مضمون اصلی فیلم یعنی فلسطین پیوند می‌خورد.
منوچهر محمدی، تهیه‌کننده «سرزمین فرشته‌ها»، سابقه طولانی در پرداختن به مسئله فلسطین در سینمای ایران دارد و پیشتر نیز با فیلم‌هایی مانند «بازمانده» به این موضوع پرداخته است. به همین دلیل، انتخاب این فیلم را می‌توان ادامه رویکرد محمدی در کارنامه هنری‌اش در نظر گرفت. هرچند پیش از این شایعاتی مبنی بر اینکه این فیلم “قسمت دوم بازمانده” است منتشر شده بود، اما این گمانه‌زنی‌ها هرگز به طور رسمی تایید نشده‌اند.
بازگشت سریع خواجه‌پاشا به صحنه اسکار
انتخاب «سرزمین فرشته‌ها» نکته حائز اهمیت دیگری نیز دارد: این دومین بار در فاصله زمانی کوتاهی است که بابک خواجه‌پاشا به عنوان نماینده سینمای ایران به آکادمی اسکار معرفی می‌شود.
نخستین فیلم بلند او، «در آغوش درخت»، در سال ۱۴۰۳ از میان سه گزینه نهایی، یعنی «شهر خاموش» ساخته احمد بهرامی و مستند «ایساتیس»، به عنوان نماینده ایران برای اسکار ۲۰۲۵ انتخاب شده بود. «در آغوش درخت» پیش از آن در جشنواره فیلم فجر نیز موفقیت‌هایی از جمله سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه و دیپلم افتخار کارگردانی فیلم اول را کسب کرده بود.
با این وجود، «در آغوش درخت» نتوانست در میان ۱۵ فیلم فهرست اولیه بخش بهترین فیلم بین‌المللی اسکار ۲۰۲۵ قرار بگیرد. اما در همان دوره، انیمیشن کوتاه «در سایه سرو» ساخته شیرین سوهانی و حسین ملایمی به فهرست اولیه بخش انیمیشن کوتاه راه یافت و به عنوان یکی از آثار برجسته ایران در آن سال مطرح شد.
اکنون، خواجه‌پاشا با اثری کاملاً متفاوت از تجربه نخست خود، مجدداً وارد این رقابت شده است؛ فیلمی که این بار محوریت خود را از زندگی یک خانواده ایرانی فاصله داده و به مسائل جنگ و کودکان فلسطینی اختصاص یافته است.
«سرزمین فرشته‌ها»؛ سی و سومین فرستاده ایران به اسکار
با در نظر گرفتن اولین حضور ایران در این آوردگاه جهانی با فیلم «دایره مینا» به کارگردانی داریوش مهرجویی در سال ۱۹۷۷، «سرزمین فرشته‌ها» سی و سومین فیلمی است که ایران برای بخش بهترین فیلم بین‌المللی به آکادمی اسکار معرفی می‌کند.
سینمای ایران تنها یک بار، پیش از انقلاب اسلامی، با «دایره مینا» در این رقابت حضور یافت. پس از انقلاب، حضور منظم فیلم‌های ایرانی از سال ۱۹۹۴ با «زیر درختان زیتون» عباس کیارستمی آغاز شد. از آن سال به بعد، به استثنای سال ۲۰۱۲، ایران تقریباً هر سال نماینده‌ای را به اسکار فرستاده است.
در سال ۲۰۱۲، فیلم «یک حبه قند» ساخته رضا میرکریمی ابتدا به عنوان نماینده ایران انتخاب شد، اما در پی اعلام تحریم مراسم اسکار توسط مسئولان وقت سینمایی ایران، این فیلم از رقابت کنار گذاشته شد. دلیل این تحریم، اعتراض به فیلم «بی‌گناهی مسلمانان» عنوان شده بود.
«بچه‌های آسمان»؛ سرآغاز نامزدی‌ها
در میان آثار ارسالی ایران در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ میلادی و سال‌های پس از آن، «بچه‌های آسمان» به کارگردانی مجید مجیدی، نقطه عطفی بی‌نظیر بود.
این فیلم، که داستان دو کودک، یک جفت کفش و تلاش آنها برای پنهان کردن گم شدن کفش‌ها از خانواده‌شان را روایت می‌کرد، در سال ۱۹۹۸ به عنوان نخستین فیلم ایرانی تاریخ اسکار به فهرست پنج نامزد نهایی راه یافت. «بچه‌های آسمان» در آن سال در کنار آثاری چون «زندگی زیباست» روبرتو بنینی و «ایستگاه مرکزی» والتر سالس به رقابت پرداخت.
اهمیت این فیلم برای سینمای ایران در این بود که یک داستان بسیار بومی و ساده توانست به روایتی جهانی و قابل فهم برای مخاطبان غیرایرانی تبدیل شود؛ مسیری که بعدها بارها در موفقیت‌های بین‌المللی سینمای ایران تکرار شد.
پیش و پس از «بچه‌های آسمان»، فیلم‌هایی نظیر «زیر درختان زیتون»، «بادکنک سفید»، «گبه»، «رنگ خدا»، «زمانی برای مستی اسب‌ها»، «باران»، «من ترانه، ۱۵ سال دارم»، «نفس عمیق»، «لاک‌پشت‌ها هم پرواز می‌کنند»، «خیلی دور، خیلی نزدیک» و «کافه ترانزیت» نیز نماینده ایران بودند، اما هیچ‌کدام موفق به راهیابی به جمع نامزدهای نهایی نشدند.
«جدایی نادر از سیمین»؛ طلایه‌دار اسکار برای ایران
چهارده سال پس از نامزدی تاریخی «بچه‌های آسمان»، اصغر فرهادی با فیلم «جدایی نادر از سیمین»، تاریخ سینمای ایران در اسکار را دستخوش تغییر اساسی کرد.
«جدایی نادر از سیمین» که در سال ۲۰۱۱ نماینده ایران بود، در اسکار ۲۰۱۲ به عنوان برنده جایزه بهترین فیلم خارجی‌زبان انتخاب شد. این دستاورد، نخستین اسکار تاریخ سینمای ایران را رقم زد. این فیلم علاوه بر بخش بهترین فیلم خارجی‌زبان، در بخش فیلمنامه اصلی نیز نامزد شده بود. پایگاه رسمی آکادمی نیز «جدایی نادر از سیمین» را به عنوان برنده آن دوره ثبت کرده است.
فرهادی پنج سال بعد، مجدداً با فیلم «فروشنده» به اسکار رسید. این فیلم در اسکار ۲۰۱۷ نه تنها نامزد شد، بلکه موفق به کسب جایزه بهترین فیلم خارجی‌زبان گردید. آکادمی در معرفی «فروشنده» تاکید کرده بود که این سومین نامزدی ایران در این بخش، پس از «بچه‌های آسمان» و «جدایی نادر از سیمین»، محسوب می‌شود.
بدین ترتیب، ایران تاکنون سه بار در بخش بهترین فیلم بین‌المللی نامزد شده و دو بار این جایزه ارزشمند را به خانه برده است؛ هر دو جایزه نیز نصیب آثار اصغر فرهادی شده‌اند.
پس از فرهادی؛ سال‌های انتظار
پس از موفقیت‌های «فروشنده»، نمایندگان ایران نتوانستند به نامزدی نهایی بخش بهترین فیلم بین‌المللی دست یابند.
فیلم‌هایی مانند «نفس» نرگس آبیار، «بدون تاریخ، بدون امضاء» وحید جلیلوند، مستند «در جست‌وجوی فریده» ساخته آزاده موسوی و کوروش عطایی، و سپس «جنگ جهانی سوم» هومن سیدی و «نگهبان شب» رضا میرکریمی، از جمله آثاری بودند که در سال‌های اخیر نماینده ایران شدند اما در راه رسیدن به جمع پنج نامزد نهایی ناکام ماندند.
دو فیلم در این دوره البته توانستند یک گام به جلو بردارند: «خورشید» مجید مجیدی در سال ۲۰۲۱ و «قهرمان» اصغر فرهادی در سال ۲۰۲۲ موفق شدند به فهرست کوتاه بخش بهترین فیلم بین‌المللی راه یابند، اما در نهایت به جمع نامزدهای نهایی راه پیدا نکردند.
«قهرمان» از این نظر حائز اهمیت بود که فرهادی، پس از دو اسکار و چندین نامزدی، بار دیگر توانسته بود فیلمی از ایران را تا مرحله فهرست کوتاه اسکار پیش ببرد؛ هرچند این بار جایزه به اثر دیگری رسید.
از «در آغوش درخت» تا «علت مرگ: نامعلوم»
پس از «جنگ جهانی سوم» و «نگهبان شب»، «در آغوش درخت» به عنوان نماینده ایران در اسکار ۲۰۲۵ معرفی شد و پس از آن، «علت مرگ: نامعلوم» ساخته علی زرنگار برای اسکار ۲۰۲۶ انتخاب گردید. «علت مرگ: نامعلوم» نیز از میان پنج گزینه نهایی هیأت انتخاب ایران به عنوان نماینده کشور معرفی شد.
هر دو فیلم «در آغوش درخت» و «علت مرگ: نامعلوم» مرحله انتخاب داخلی را با موفقیت پشت سر گذاشتند، اما هیچ‌کدام نتوانستند در فهرست کوتاه بخش بهترین فیلم بین‌المللی قرار بگیرند.
این روند نشان‌دهنده آن است که شکاف میان “نماینده ایران شدن” و “رسیدن به اسکار” همچنان بسیار عمیق است. انتخاب داخلی تنها نخستین گام در این رقابت محسوب می‌شود و پس از آن، فیلم باید در میان ده‌ها اثر ارسالی از کشورهای مختلف دیده شده و در مراحل رأی‌گیری آکادمی مورد پذیرش قرار گیرد.
نیم قرن حضور، با دو رویکرد متفاوت
اگر به تاریخچه حضور ایران در اسکار نگاهی بیندازیم، می‌توان دو دوره متمایز را تشخیص داد: دوره‌ای که سینمای ایران عمدتاً با روایت‌های انسانی، خانوادگی و اجتماعی در جشنواره‌ها و سپس اسکار شناخته می‌شد، و دوره‌ای که موضوعات سیاسی، اجتماعی و بحران‌های روز جهان نیز سهم پررنگ‌تری در انتخاب‌ها پیدا کردند.
«بچه‌های آسمان» درباره فقر و روابط کودکان بود؛ «جدایی نادر از سیمین» از فروپاشی یک خانواده و تضادهای اخلاقی و اجتماعی سخن می‌گفت و «فروشنده» نیز زندگی یک زوج شهری را در مرکز توجه قرار داده بود. هر سه این فیلم‌ها، با وجود برخورداری از هویتی کاملاً ایرانی، داستان‌هایی داشتند که برای مخاطبان خارج از ایران نیز قابل درک و پیگیری بودند.
اما در سال‌های اخیر، دایره انتخاب‌ها متنوع‌تر شده است؛ از «خورشید» و «قهرمان» تا «جنگ جهانی سوم»، «نگهبان شب»، «در آغوش درخت» و «علت مرگ: نامعلوم».
«سرزمین فرشته‌ها» نیز در این مسیر جایگاهی منحصر به فرد دارد. این فیلم، برخلاف بسیاری از نمایندگان پیشین، داستان خود را در جغرافیای فلسطین و در بستر جنگ روایت می‌کند و گروهی از بازیگران خردسال عرب، ایرانی، سوری و لبنانی را در کنار هم گرد آورده است.
آیا «سرزمین فرشته‌ها» می‌تواند مسیر ایران را تغییر دهد؟
پاسخ به این پرسش هنوز زود است. آنچه اکنون مسلم است، انتخاب «سرزمین فرشته‌ها» به عنوان نماینده ایران در اسکار ۲۰۲۷ است؛ نه حضور قطعی آن در فهرست کوتاه یا نامزدی نهایی.
از سوی دیگر، موضوع فیلم می‌تواند آن را در میان آثار متعددی قرار دهد که در دوره کنونی اسکار به جنگ، کودکان و بحران‌های انسانی می‌پردازند. اما صرف موضوع، تعیین‌کننده نخواهد بود و فیلم برای پیمودن ادامه مسیر نیازمند دیده شدن در سطح بین‌المللی، پخش مناسب و جلب نظر اعضای آکادمی است؛ نکته‌ای که در روزهای پیش از انتخاب نماینده ایران نیز درباره اهمیت پخش بین‌المللی و رایزنی برای فیلم منتخب مطرح شده بود.
در نهایت، «سرزمین فرشته‌ها» اکنون در همان نقطه‌ای ایستاده است که پیش از آن فیلم‌هایی چون «بچه‌های آسمان»، «جدایی نادر از سیمین»، «فروشنده»، «خورشید» و «قهرمان» ایستاده بودند: فیلمی که از میان تولیدات سینمای ایران برگزیده شده و حالا باید در رقابتی به مراتب گسترده‌تر، خود را به آکادمی اسکار معرفی کند.
تاریخ سینمای ایران در اسکار نشان داده است که رسیدن به مراحل نهایی، معمولاً از طریق فیلم‌هایی محقق شده که در کنار داشتن هویتی عمیقاً ایرانی، توانسته‌اند یک مسئله انسانی جهانی را به زبانی قابل فهم برای مخاطب بین‌المللی روایت کنند. «سرزمین فرشته‌ها» نیز اکنون باید ثابت کند که روایت کودکان و جنگ در جهان فیلم بابک خواجه‌پاشا تا چه اندازه می‌تواند از مرزهای جغرافیایی و سیاسی فراتر رفته و به یک داستان سینمایی جهانی تبدیل شود.
