به گزارش ابرامباد، در دوران نوین فوتبال، داشتن یک استادیوم اختصاصی دیگر تنها نشانه‌ای از تجمل یا پرستیژ نیست؛ بلکه یک دارایی اقتصادی حیاتی و یکی از اساسی‌ترین ستون‌های درآمدزایی برای هر باشگاه به شمار می‌رود.با این وجود، حیرت‌انگیز است که حتی بزرگترین و پرطرفدارترین باشگاه‌های کشورمان همچنان از نعمت داشتن ورزشگاه شخصی محروم‌اند. ریشه این معضل عمیق را باید در اقتصاد رنجور فوتبال ایران، ساختارهای دولتی و نیمه‌دولتی، سوءمدیریت ریشه‌دار و فقدان محیطی امن برای سرمایه‌گذاری جستجو کرد.
در دنیای فوتبال حرفه‌ای امروز، ورزشگاه فراتر از مکانی برای برگزاری صرف مسابقه است. یک استادیوم مدرن قادر است از طریق فروش بلیت، واگذاری حقوق نامگذاری، تبلیغات محیطی، فروشگاه‌های رسمی، موزه، رستوران‌ها، فضاهای تجاری، میزبانی رویدادهای متنوع و حتی اجاره مجموعه برای برنامه‌های غیرورزشی، جریان درآمدی پایداری برای باشگاه به ارمغان آورد. به همین دلیل، باشگاه‌های تراز اول جهان، ورزشگاه را نه یک هزینه، بلکه یک سرمایه مولد و پویا می‌دانند. اما در کمال تعجب، در فوتبال ایران، حتی باشگاه‌هایی با میلیون‌ها هوادار و گردش مالی قابل توجه، هنوز مالک یک مجموعه ورزشی اختصاصی نیستند. تیم‌های پرطرفداری مانند استقلال و پرسپولیس سال‌هاست که با چالش استفاده از ورزشگاه‌های دولتی دست و پنجه نرم می‌کنند و اکثر باشگاه‌های دیگر نیز وضعیتی مشابه دارند. سوال اینجاست که چرا این وضعیت اسفناک تغییر نمی‌کند؟
چرا باشگاه‌ها به فکر ساخت ورزشگاه نمی‌افتند؟
نخستین مانع بر سر راه، وضعیت نابسامان مالی باشگاه‌هاست. بسیاری از تیم‌های ایرانی با کوهی از بدهی‌ها، پرونده‌های حقوقی پیچیده، مطالبات انباشته بازیکنان و کادر فنی و هزینه‌های جاری سرسام‌آور دست و پنجه نرم می‌کنند. در چنین فضایی، صحبت از احداث یک ورزشگاه که مستلزم صرف میلیاردها تومان سرمایه است، بیشتر شبیه به یک خیال‌پردازی دور از واقعیت است. ساخت یک استادیوم استاندارد، علاوه بر نیاز به سرمایه‌گذاری اولیه هنگفت، به منابع مالی پایدار برای نگهداری و بهره‌برداری درازمدت نیز محتاج است. هزینه‌های مربوط به چمن، سیستم نورپردازی، تأسیسات، صندلی‌ها، سامانه‌های امنیتی، فناوری‌های فروش بلیت و تعمیرات دوره‌ای، حتی پس از افتتاح نیز ادامه دارد و بار مالی سنگینی را به دوش می‌کشد. اما معضل بزرگ‌تر، الگوی درآمدی فوتبال ایران است. بخش عمده منابع مالی باشگاه‌ها همچنان از سوی مالکان دولتی، نیمه‌دولتی یا صنایع بزرگ تأمین می‌شود. هنگامی که هزینه‌های یک باشگاه از بودجه سالانه تأمین می‌گردد، مدیران معمولاً انگیزه اندکی برای ایجاد یک دارایی بلندمدت دارند؛ زیرا اولویت اصلی آن‌ها پرداخت هزینه‌های جاری همین فصل است.
شکاف مالکیت؛ مانع بزرگ سرمایه‌گذاری
مشکل بعدی به ساختار مالکیت بازمی‌گردد. در فوتبال ایران، مالک باشگاه و مالک ورزشگاه معمولاً یکسان نیستند. باشگاه از یک ورزشگاه استفاده می‌کند، اما اختیار کامل توسعه و بهره‌برداری اقتصادی از آن را ندارد. این وضعیت یک دور باطل و مخرب را ایجاد کرده است؛ از یک سو باشگاه چون مالک نیست، انگیزه کافی برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها را ندارد و از سوی دیگر، دولت یا نهاد مالک نیز به دلیل محدودیت منابع، توان نوسازی و توسعه ورزشگاه را ندارد. طرح واگذاری بلندمدت ورزشگاه‌ها به باشگاه‌ها سال‌هاست که مطرح می‌شود، اما در عمل هرگز به یک سیاست فراگیر و عملیاتی تبدیل نشده است. حتی وقتی صحبت از واگذاری ۲۰ یا ۳۰ ساله یک مجموعه ورزشی به میان می‌آید، سوالات مهمی درباره مالکیت، چگونگی سرمایه‌گذاری، حقوق بهره‌برداری و امنیت سرمایه مطرح می‌گردد که پاسخ روشنی برای آن‌ها وجود ندارد. سرمایه‌گذار تنها زمانی حاضر است میلیاردها تومان در یک پروژه هزینه کند که اطمینان داشته باشد در سال‌های آتی امکان بهره‌برداری و بازگشت سرمایه خود را خواهد داشت. نبود چنین تضمین‌هایی، یکی از مهم‌ترین دلایل فرار سرمایه از حوزه زیرساخت‌های ورزشی کشور است.
مدیران کوتاه‌مدت، اهداف کوتاه‌مدت
سوءمدیریت و عدم ثبات مدیریتی نیز بخش مهمی از این معادله پیچیده است. مدیران باشگاه‌های ایرانی معمولاً ثبات شغلی بلندمدت ندارند و طول عمر مدیریتی آن‌ها اغلب کوتاه است. مدیری که نمی‌داند شش ماه یا یک سال دیگر همچنان در جایگاه خود باقی خواهد ماند، طبیعی است که به پروژه‌ای ده‌ساله و چشم‌انداز آینده فکر نکند. در چنین ساختاری، موفقیت مدیر بیشتر با نتیجه مسابقه بعدی، خرید بازیکنان جدید یا جذب مربیان نامدار سنجیده می‌شود تا با ایجاد یک دارایی ماندگار و زیربنایی. به همین دلیل، بخش قابل توجهی از منابع باشگاه‌ها صرف نقل‌وانتقالات، قراردادهای سنگین بازیکنان و مربیان و پرداخت بدهی‌های فوری می‌شود. این هزینه‌ها البته برای ادامه فعالیت تیم ضروری هستند، اما مشکل زمانی خود را نشان می‌دهد که تقریباً تمامی منابع در همین بخش‌ها مصرف شده و سهم زیرساخت‌ها نزدیک به صفر باقی می‌ماند. ورزشگاه اختصاصی، بر خلاف قرارداد یک بازیکن، در پایان فصل از بین نمی‌رود؛ ارزش آن می‌تواند سال به سال افزایش یابد و در عین حال، به یک کارخانه درآمدزایی برای باشگاه تبدیل شود. اما برای دستیابی به این نقطه، مدیر باید نگاه خود را از فصل جاری به دهه‌های آینده تغییر دهد.
چرخه معیوبی که باید شکسته شود
فقدان ورزشگاه اختصاصی تنها یک مشکل زیرساختی نیست؛ بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از یک چرخه اقتصادی معیوب است. باشگاه ورزشگاه اختصاصی ندارد، بنابراین بخش قابل توجهی از درآمدهای بالقوه خود را از دست می‌دهد. درآمد پایین‌تر منجر به وابستگی بیشتر به بودجه مالک می‌شود. وابستگی به بودجه نیز انگیزه برای ایجاد دارایی‌های مستقل را کاهش می‌دهد و باشگاه دوباره به همان نقطه اول بازمی‌گردد و این دور باطل ادامه می‌یابد. این چرخه در نهایت باشگاه‌هایی را پدید می‌آورد که با وجود داشتن هواداران میلیونی، برندهای شناخته شده و ظرفیت‌های اقتصادی بالا، همچنان برای تأمین هزینه‌های جاری خود به منابع بیرونی وابسته هستند. در این میان، وضعیت ورزشگاه آزادی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ استادیومی که برای دهه‌ها مهم‌ترین قلب فوتبال ایران بوده، امروز با مشکلات فرسودگی و نیاز مبرم به بازسازی جدی مواجه است. ورزشگاه‌های جایگزین نیز در بسیاری از موارد استانداردهای لازم برای میزبانی مسابقات حرفه‌ای را ندارند. بنابراین، مسئله فوتبال ایران فقط «نداشتن استادیوم» نیست؛ مشکل اصلی، فقدان یک مدل اقتصادی پایدار برای مالکیت، توسعه و بهره‌برداری بهینه از استادیوم است.
راه برون‌رفت از بحران چیست؟
راه‌حل، صرفاً ساختن یک ورزشگاه جدید نیست. فوتبال ایران پیش از هر چیز به تغییر بنیادین در مدل حکمرانی خود نیاز دارد. واگذاری واقعی مالکیت یا حق بهره‌برداری بلندمدت به باشگاه‌ها، خصوصی‌سازی بر اساس اهلیت و شایستگی، ایجاد امنیت حقوقی و تضمین بازگشت سرمایه برای سرمایه‌گذاران، الزام باشگاه‌ها به ایجاد زیرساخت‌های پایدار و تدوین استانداردهای روشن برای صدور مجوز حرفه‌ای می‌تواند مسیر تازه‌ای را پیش روی این صنعت بگشاید. همچنین باید نگاه مدیران از باشگاه به‌عنوان صرفاً یک تیم فوتبال، به باشگاه به‌عنوان یک بنگاه اقتصادی ورزشی تغییر یابد. یک باشگاه حرفه‌ای باید قادر باشد دارایی‌های مولد ایجاد کند، درآمد مستقل داشته باشد و ارزش برند خود را به طور مستمر افزایش دهد. در نهایت، استادیوم اختصاصی تنها مکانی برای برگزاری مسابقه نیست؛ بلکه کارخانه درآمدزایی و قلب تپنده اقتصادی یک باشگاه است. تا زمانی که باشگاه‌های ایرانی صرفاً مصرف‌کننده بودجه‌های سالانه باشند و نه مالک یا بهره‌بردار دارایی‌های مولد، رؤیای داشتن ورزشگاه اختصاصی همچنان دور از دسترس باقی خواهد ماند. فوتبال ایران از پتانسیل‌های عظیمی چون هواداران پرشور، سابقه درخشان و ظرفیت‌های اقتصادی لازم برای تبدیل شدن به یک صنعت بزرگ و سودآور برخوردار است؛ اما بدون زیرساخت‌های مناسب و یک مدل اقتصادی پایدار، این ظرفیت همچنان در چرخه‌ای از بدهی، وابستگی، هزینه‌های کوتاه‌مدت و فرسودگی زیرساخت‌ها هدر خواهد رفت.
