به گزارش ابرامباد، در آستانه سومین سالگرد زلزله‌های مهیب ششم فوریه ۲۰۲۳ در جنوب ترکیه، بررسی دوباره رویدادهای لرزه‌ای بزرگ و مخرب تنها به یادآوری یک فاجعه طبیعی محدود نمی‌شود؛ بلکه فرصتی است تا ارتباط عمیق میان دانش زلزله‌شناسی، میزان تلفات انسانی، کیفیت ساخت‌وسازها و حتی روابط بین‌المللی آشکار گردد.دکتر مهدی زارع، استاد برجسته پژوهشکده بین‌المللی زلزله‌شناسی، در گفتگویی تحلیلی، با بررسی آمارهای جهانی و داخلی، به مهم‌ترین زمین‌لرزه‌های تاریخ و گستره ویرانی و تلفات آن‌ها اشاره کرده و بر لزوم بازخوانی درس‌های حاصل از این وقایع تأکید می‌کند.
جهان در یک سال گذشته، چند بار لرزید؟
از بهمن ۱۴۰۲ تا بهمن ۱۴۰۳، جهان شاهد حدود ۱۷۵۰۰ زمین‌لرزه با شدت بیش از ۴ ریشتر بوده است که به معنای تقریباً ۴۸ رخداد در روز است. از این تعداد، ۱۲ مورد بزرگی بالای ۷ ریشتر داشتند.
وضعیت لرزه‌خیزی ایران در همین دوره یک ساله چگونه بود؟
در همین بازه زمانی، ۱۸۵ زمین‌لرزه با بزرگای بیش از ۴ ریشتر در ایران به ثبت رسید. ۱۲ مورد از آن‌ها بزرگای بیش از ۵ داشتند، اما هیچ‌کدام از ۶ ریشتر فراتر نرفتند.
دهه اخیر چه تصویری از لرزه‌خیزی ایران ارائه می‌دهد؟
طی ده سال گذشته، ۱۹۵ زلزله با بزرگای بیش از ۵ ریشتر در ایران ثبت شده که تنها یکی از آن‌ها (زمین‌لرزه ۷.۳ ریشتری ازگله سرپل ذهاب در آبان ۱۳۹۶) بیش از ۷ ریشتر بوده است.
پرتلفات‌ترین زلزله معاصر ایران کدام بود؟
زمین‌لرزه بم در پنجم دی ماه ۱۳۸۲ با بزرگای ۶.۵ ریشتر و عمق ۸.۵ کیلومتر، که تنها دوازده ثانیه به طول انجامید، به عنوان پرتلفات‌ترین زلزله تاریخ معاصر ایران شناخته می‌شود.
خسارات و تلفات زلزله بم چه ابعادی داشت؟
این فاجعه منجر به جان باختن ۲۶۲۷۱ نفر، زخمی شدن بیش از ۳۰ هزار نفر و بی‌خانمان شدن حدود ۷۵ هزار نفر (بیشتر جمعیت شهر و روستاهای اطراف) شد. بیش از ۸۵ درصد ساختمان‌های بم به طور کامل تخریب گردیدند و ارگ تاریخی بم، بزرگترین بنای خشتی جهان و میراث جهانی یونسکو، بین ۶۰ تا ۹۰ درصد آسیب دید.
علل تلفات گسترده در زلزله بم چه بود؟
وقوع زلزله در ساعات اولیه بامداد، استفاده از مصالح ساختمانی سنتی و فاقد استانداردهای ضدزلزله، و نزدیکی کانون زلزله به شهر ۱۰۰ هزار نفری بم، باعث شد تا انرژی زلزله با شدت بیشتری به سطح زمین منتقل شده و ویرانی گسترده‌ای به بار آورد.
جامعه جهانی به زلزله بم چگونه واکنش نشان داد؟
زلزله بم با واکنش گسترده بین‌المللی مواجه شد؛ بیش از ۶۰ کشور تیم‌های امداد و نجات، تجهیزات و کمک‌های بشردوستانه به ایران فرستادند. یونسکو نیز بلافاصله برنامه حفاظت و مرمت ارگ بم را آغاز کرد که سال‌ها به طول انجامید. از جمله معدود کمک‌های بشردوستانه دولت آمریکا به ایران پس از انقلاب، مربوط به همین رویداد بود.
تحریم‌ها چه تأثیری بر کمک‌های بشردوستانه داشتند؟
اگرچه تحریم‌های آمریکا علیه ایران همواره شامل معافیت‌هایی برای کالاهای بشردوستانه (مانند غذا، دارو و تجهیزات پزشکی) بوده است، اما در عمل، «احتیاط بیش از حد» بانک‌ها و شرکت‌ها غالباً مانع از رسیدن این کمک‌های مشروع شده است.
آیا تجربه زلزله منجیل در سال ۱۳۶۹ بر روابط ایران و آمریکا تأثیر داشت؟
پس از زمین‌لرزه ۷.۳ ریشتری منجیل در خرداد ۱۳۶۹، دولت جورج بوش پدر کمک‌های بشردوستانه مستقیمی را پیشنهاد داد. ایران در ابتدا نپذیرفت، اما سپس برخی از کمک‌های ارسالی از طریق صلیب سرخ را قبول کرد. این یکی از نخستین تعاملات پس از انقلاب در زمینه بلایای طبیعی محسوب می‌شود.
نقش زلزله بم ۱۳۸۲ در این روند چه بود؟
پس از فاجعه بم در سال ۱۳۸۲، آمریکا کمک‌های بیشتری ارائه داد و برخی تحریم‌ها را موقتاً کاهش داد. این کشور هیئتی از صلیب سرخ و کارشناسان بلایای طبیعی را به ایران اعزام کرد و حتی یک هیئت از کنگره آمریکا نیز از بم بازدید به عمل آورد. این دوره شاهد بهبود کوتاه‌مدت روابط دیپلماتیک بود که عمدتاً بر دلایل بشردوستانه متمرکز بود.
«دیپلماسی زلزله» به چه معناست؟
«دیپلماسی زلزله» یک واقعیت ملموس در روابط بین‌الملل است. ایده اصلی این است که یک فاجعه طبیعی بزرگ، نیازی بشردوستانه ایجاد می‌کند که می‌تواند به طور موقت از اختلافات سیاسی فراتر رفته، کانال‌های ارتباطی را باز کند و گاهی اوقات به بهبود پایدار روابط منجر شود.
پس از زلزله بم در سال ۲۰۰۳، با وجود شکاف سیاسی بین ایران و آمریکا، این رویداد لحظه‌ای نادر از تعامل مثبت را رقم زد و نشان داد که نگرانی‌های بشردوستانه می‌توانند به طور موقت بر خصومت‌ها غلبه کنند.
نمونه‌های جهانی دیگری از «دیپلماسی زلزله»؟
زمین‌لرزه هشتم اکتبر ۲۰۰۵ بالاکوت پاکستان با بیش از ۷۰ هزار کشته، بزرگترین بلای طبیعی این کشور پس از استقلال بود. ایالات متحده، در حالی که پاکستان متحدی حیاتی اما دشوار در «جنگ علیه تروریسم» بود، یک عملیات امدادی عظیم با رهبری ارتش و کمک‌های مالی گسترده آغاز کرد. این اقدام به بهبود افکار عمومی پاکستان نسبت به آمریکا و تقویت روابط دو دولت در زمانی حساس کمک شایانی کرد.
در زلزله‌های فوریه ۲۰۲۳ ترکیه و سوریه چه اتفاقی افتاد؟
در زمین‌لرزه‌های ششم فوریه ۲۰۲۳ با بزرگای ۷.۸ و ۷.۵ ریشتر در جنوب ترکیه، فاجعه‌ای در کشوری عضو ناتو رخ داد، در حالی که سوریه در آن زمان دشمن ایالات متحده و تحت تحریم‌های شدید این کشور بود.
ایالات متحده، ضمن وعده ۱۰۰ میلیون دلار کمک مالی به ترکیه، بلافاصله تیم‌های جستجو و نجات شهری و نیروهای نظامی خود را به منطقه اعزام کرد. در مورد سوریه نیز آمریکا بیش از ۲۰۰ میلیون دلار کمک بشردوستانه از طریق سازمان‌های غیردولتی و آژانس‌های سازمان ملل ارائه کرد تا از تقویت رژیم اسد جلوگیری شود. همچنین برخی تحریم‌های مرتبط با امدادرسانی به طور موقت کاهش یافت، در حالی که موضع سیاسی پابرجا ماند.
چه محرک‌هایی به این نوع دیپلماسی منجر می‌شود؟
محرک اصلی همواره نجات جان انسان‌ها و کاهش رنج است. علاوه بر این، جلوگیری از فروپاشی دولت، مهاجرت گسترده یا ناآرامی‌های مدنی ناشی از یک فاجعه در مناطق استراتژیک نیز از عوامل مهم هستند. پوشش گسترده رسانه‌های جهانی نیز فشار عمومی را برای اقدام بر دولت‌ها تحمیل می‌کند.
قوی‌ترین زمین‌لرزه قاره‌ای ثبت‌شده در قرن اخیر کدام است؟
قوی‌ترین زلزله با بزرگای ۸.۶ ریشتر در خشکی، در ۲۵ آگوست ۱۹۵۰ میان آسام هند و تبت، در مرز برخورد دو ورقه قاره‌ای هند و اوراسیا رخ داد که حدود ۴۸۰۰ کشته بر جای گذاشت.
مرگبارترین زلزله تاریخ بشر کدام است؟
چهارصد و هفتاد سال پس از پرتلفات‌ترین زلزله تاریخ، زمین‌لرزه‌ای در ۲۳ ژانویه ۱۵۵۶ در شانزی چین، همزمان با دوره سلسله مینگ و سلطنت شاه طهماسب صفوی، حدود ۸۳۰ هزار نفر را به کام مرگ کشاند و تا به امروز مرگبارترین زلزله ثبت‌شده در تاریخ به شمار می‌رود.
ابعاد و پیامدهای زلزله شانزی ۱۵۵۶ چه بود؟
این رویداد که با نام «زلزله بزرگ جیاجینگ» نیز شناخته می‌شود، در دره رودخانه وی و در نزدیکی شهرهای هواشیان، وینان و هواین به وقوع پیوست. ساختمان‌ها و خانه‌ها ویران شدند، بیش از نیمی از جمعیت (در برخی مناطق تا ۶۰ درصد) جان باختند و شکاف‌هایی به عمق بیش از ۲۰ متر در زمین ایجاد شد.
زمین‌لغزش‌ها، آتش‌سوزی‌ها و ریزش‌ها دامنه ویرانی را تا شعاع حدود ۵۰۰ کیلومتر گسترش داد و ۱۰ استان پرجمعیت آن زمان را تحت تأثیر قرار داد. خانه‌ها فرو ریختند و بازماندگان با آتش‌سوزی، غارت و ناامنی مواجه شدند و دهه‌ها طول کشید تا منطقه بهبود یابد.
برآوردهای بعدی نشان می‌دهد که بزرگای این زلزله حدود ۸ ریشتر و شدت آن حدود ۱۱ مرکالی بوده است. زمین‌لغزش، آتش‌سوزی و قحطی‌های پس از آن از عوامل اصلی گسترش خسارات به شمار می‌آیند.
دوره بازگشت چنین زمین‌لرزه‌ای چگونه تخمین زده می‌شود؟
کاتالوگ لرزه‌ای سه‌هزارساله چین، هیچ زمین‌لرزه دیگری با ابعاد و موقعیت مشابه را در حدود ۲۵۰۰ سال پیش از ۱۵۵۶ نشان نمی‌دهد. گسل‌های این منطقه دارای نرخ لغزش بلندمدت هستند.
