به گزارش ابرامباد، کمبود فزاینده شربت تریاک، که داروی حیاتی برای درمان تعداد قابل توجهی از بیماران اعتیاد در کشور محسوب می‌شود، در ماه‌های اخیر نگرانی‌های جدی را برانگیخته است.این وضعیت، که ناشی از کاهش کشفیات تریاک توسط پلیس است، خطر بازگشت بیماران تحت درمان به مصرف مجدد مواد مخدر را افزایش داده است.
در این راستا، حسین عبدلی، نماینده مجلس و عضو کمیسیون بهداشت و درمان، خبر از توقف تولید شربت تریاک و جایگزینی آن با گیاه «شقایق الیفرا» داده است. وی اظهار داشت که با کاهش عرضه مواد مخدر سنتی، تصمیم بر آن شد که شربت اپیوم از پروتکل‌های درمانی حذف و خط تولید آن متوقف شود. به گفته او، شقایق الیفرا می‌تواند منبع استخراج مرفین باشد، اما با توجه به پتانسیل سوءاستفاده و خطرات احتمالی، استفاده از آن نیازمند مدیریت دقیق است تا جایگزینی ایمن برای اپیوم انتخاب شود. عبدلی همچنین بر لزوم حرکت ایران به سمت استانداردهای جهانی درمان اعتیاد، که بر پایه بوپرنورفین است، تاکید کرد و از ادامه استفاده از متادون، شربت اپیوم و شربت مرفین در کشور انتقاد کرد.
همزمان با این تحولات، حسین ذوالفقاری، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، از مصوبه مهم ستاد مبنی بر تامین مواد اولیه داروهای مخدر پزشکی از طریق کشت داخلی گیاه «شقایق الیفرا» خبر داد. وی تاکید کرد که این گیاه، بر خلاف خشخاش سنتی، توسط عموم مردم قابل استحصال نیست و پیامدهای اجتماعی مشابه خشخاش را به دنبال نخواهد داشت.
با این حال، سعید صفاتیان، پژوهشگر و درمانگر اعتیاد، در مورد این جایگزینی ابراز نگرانی کرده است. وی توضیح می‌دهد که قرص «بوپرنورفین» (یا ب2) از شقایق الیفرا تولید می‌شود، اما بسیاری از بیمارانی که با شربت تریاک تحت درمان هستند، به دلیل عطر و بوی خاص آن و شرایط روحی خود، تمایلی به مصرف قرص‌های زیرزبانی ندارند. این بیماران معمولاً به دنبال ماده‌ای هستند که حس و حال تریاک را برایشان تداعی کند و اگر به جای شربت، قرص بوپرنورفین به آنها داده شود، ممکن است از درمان خارج شده و به مصرف مواد مخدر بازگردند. او هشدار می‌دهد که این خطر حتی با کشت شقایق الیفرا نیز پابرجا خواهد بود.
ویژگی‌های منحصر به فرد شقایق الیفرا
نوع خشخاش مورد بحث برای کشت، با نام علمی پاپاورا سامنیفروم الیفرا (PAPAVER SOMNIFERUM OLEIFERA) شناخته می‌شود. بحث کشت این گونه از سال ۱۳۸۲ مطرح شد و آقای صفاتیان از جمله پیشنهاددهندگان اولیه آن بوده است. هدف اصلی، استفاده از آن برای تولید دارو با همکاری شرکت‌های داروسازی نظیر “تماد” (کارخانه ماده اولیه دارویی در ایران) است. قرص بوپرنورفین (ب2) یکی از محصولات مشتق شده از این گیاه است.
چرا شقایق الیفرا توسط مردم قابل استحصال نیست؟
برخلاف تریاک سنتی که در آن مرفین با ایجاد خراش بر گرز خشخاش در شب استخراج می‌شود، شقایق الیفرا حاوی مرفین نیست. ماده موثره اصلی این گیاه تبائین است که خاصیت نشئه‌آور مستقیم ندارد و برای سوءاستفاده توسط افراد عادی مناسب نیست. تبائین برای تبدیل به دارو نیازمند فرآیندهای پیچیده شیمیایی در کارخانه‌های داروسازی پیشرفته است. کشت این نوع شقایق باید تحت نظارت دقیق وزارت جهاد کشاورزی و با همکاری نهادهایی چون نیروی انتظامی و دهیاری‌ها انجام شود.
مزایای کشت شقایق الیفرا
کشت شقایق الیفرا می‌تواند فواید متعددی داشته باشد، از جمله:
* جلوگیری از خروج ارز از کشور با کاهش واردات مواد اولیه دارویی.
* ایجاد فرصت‌های شغلی جدید.
* امکان درمان تعداد بیشتری از معتادان با هزینه‌ای کمتر.
* کاهش بار اقتصادی بر خانواده‌های درگیر اعتیاد.
آیا شقایق الیفرا نیازهای دارویی درمان اعتیاد را تامین می‌کند؟
این گیاه تنها قادر به تامین نیاز برای تولید قرص بوپرنورفین است و نمی‌تواند جایگزینی برای تولید متادون یا شربت تریاک باشد. برای تولید شربت تریاک، نیاز به کشت خشخاش حاوی مرفین است که شقایق الیفرا فاقد آن است. فرآیند کشت خشخاش مرفین‌دار بسیار پیچیده بوده و در حال حاضر ستاد مبارزه با مواد مخدر زیرساخت‌های کامل آن را در اختیار ندارد.
در ایران، تخمین زده می‌شود حدود ۲ تا ۳ میلیون نفر مصرف‌کننده تریاک وجود دارند که نزدیک به ۱ میلیون نفر آنها تحت درمان قرار می‌گیرند. از این میان، ۸۵ درصد با متادون، ۱۰ درصد با شربت تریاک و مابقی با قرص بوپرنورفین درمان می‌شوند. ماده اولیه متادون از خارج وارد می‌شود و در تامین آن مشکلی وجود ندارد. با کشت شقایق الیفرا، می‌توان ۳۰ تا ۴۰ درصد بیماران (حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار نفر) را تحت پوشش بوپرنورفین قرار داد.
آیا بوپرنورفین می‌تواند جایگزین کامل شربت تریاک باشد؟
برای جبران کمبود شربت تریاک، مسئولان باید یا مجوز کشت قانونی تریاک را از دفتر سازمان ملل (INCB) دریافت کنند یا تریاک مورد نیاز را از کشورهای تولیدکننده مانند هند، اسپانیا، ترکیه و افغانستان خریداری نمایند. همانطور که ذکر شد، شقایق الیفرا نمی‌تواند ماده اولیه شربت تریاک را تامین کند. در حال حاضر، حدود ۱۰۰ هزار نفر از بیمارانی که با شربت تریاک تحت درمان بودند، در معرض خطر خروج از چرخه درمان و بازگشت به مصرف مواد مخدر قرار دارند.
برخی بیماران به دلیل وابستگی روحی و عادت به مصرف شربت تریاک، تمایلی به استفاده از قرص‌های زیرزبانی ندارند و معتقدند که به ماده‌ای با عطر و بوی مشابه تریاک نیاز دارند. اگر این بیماران به زور به مصرف بوپرنورفین وادار شوند، ممکن است از درمان منصرف شده و خطر لغزش آنها افزایش یابد. این وضعیت نشان می‌دهد که هرچند کشت شقایق الیفرا گامی مثبت است، اما نمی‌تواند به تنهایی تمام نیازها و چالش‌های حوزه درمان اعتیاد را برطرف کند و مسئولان باید راهکارهای جامع‌تری را در نظر بگیرند. کاهش این خطرها در نظر بگیرند.
