بر اساس گزارشی که به دست ابرامباد رسیده است، شهروندان ایرانی در طی یک دوره پانزده ماهه، مجموعاً ۱۱۶ روز با چالش‌های ناشی از محدودیت و قطع اینترنت بین‌الملل مواجه بوده‌اند.این محدودیت‌ها شامل ۴۸ روز در سال ۱۴۰۴ و ۶۸ روز در بحران بهار ۱۴۰۵ می‌شد. با آغاز درگیری‌ها در اسفند ۱۴۰۴، کشور شاهد ۸۸ روز قطعی بی‌وقفه و سراسری اینترنت بود. نهاد جهانی نت‌بلاکس این اتفاق را طولانی‌ترین دوره خاموشی اینترنت در ابعاد ملی در تاریخ دنیا قلمداد کرده است. برآوردهای وزارت ارتباطات نشان می‌دهد که هر روز قطع کامل اینترنت، خسارتی معادل ۵۰۰ میلیارد تومان در بخش اصلی اقتصاد دیجیتال و تا ۵ هزار میلیارد تومان در کل اقتصاد کشور به بار آورده است.
کاربران ایرانی از پلتفرم‌های خارجی دل نکندند
برخلاف تصورات اولیه، کاربران ایرانی نه تنها پلتفرم‌های خارجی را ترک نکردند، بلکه ناگزیر به تنوع بخشیدن به ابزارهای ارتباطی خود شدند. آمارها نشان می‌دهد که میانگین تعداد حساب‌های فعال هر کاربر ایرانی در شبکه‌های اجتماعی از ۱.۵ حساب در سال ۱۴۰۳، با جهشی قابل توجه به بیش از ۳ حساب در بهار ۱۴۰۵ رسید.
در اوج بحران‌های دسترسی، پیام‌رسان‌های داخلی نظیر روبیکا با ۳۸.۸ میلیون، ایتا با ۲۷ میلیون و بله با ۲۵.۵ میلیون کاربر فعال، مورد استقبال کاربران قرار گرفتند. پلتفرم‌هایی مانند روبیکا با ارائه رایگان فیلم و سریال و بله با خدمات مالی یکپارچه، توانستند نیازهای بخشی از کاربران را پاسخ دهند، هرچند نارضایتی‌هایی درباره مصرف بالای ترافیک در میان استفاده‌کنندگان وجود داشت.
سقوط آزاد کسب‌وکارهای اینستاگرامی
کسب‌وکارهای اینستاگرامی با کاهش چشمگیری مواجه شدند. این باور که دسترسی به اینستاگرام همواره فراهم خواهد بود، با اختلالات مکرر در هم شکست و هزاران فروشگاه کوچک در سه مقطع زمانی با تعطیلی موقت ویترین خود روبرو گشتند. پس از قطعی‌های کوتاه مدت، بازار تا حدی (۸۰ درصد در خرداد ۱۴۰۴) بازیابی می‌شد، اما قطعی ۸۸ روزه، ضربه نهایی را وارد آورد؛ به نحوی که نرخ فعالیت فروشگاه‌ها تا پایان دوره گزارش به زیر ۶۰ درصد (حدود ۵۹%) سقوط کرد. جالب توجه اینکه، بلافاصله پس از برقراری مجدد اینترنت در خرداد ۱۴۰۵، حدود ۴.۲ درصد از این کسب‌وکارها برای اطمینان و کاهش خطرات آتی، نشانی پیام‌رسان‌های داخلی را به صفحات خود افزودند.
گردش مالی بازار فیلترشکن: هم‌تراز با پروژه‌های ملی
تحقیقات گسترده بر روی نرخ نفوذ و تمایل به پرداخت هزینه‌ها در میان اقشار جامعه نشان می‌دهد که ۷۵ درصد از کاربران ایرانی، معادل سه نفر از هر چهار نفر، برای اتصال به دنیای آزاد اینترنت به سراغ فیلترشکن‌ها می‌روند. در این بین، از هر سه نفری که از این ابزار استفاده می‌کنند، حداقل یک نفر برای تهیه آن پول می‌پردازد، تا جایی که فیلترشکن به جزئی جدایی‌ناپذیر از سبد هزینه‌های خانوارهای شهری بدل شده است. بررسی‌های انجام شده روی میزان توجه عمومی نیز مؤید آن است که در تلگرام، که به عنوان پلتفرم اصلی برای تبادل این خدمات در ایران شناخته می‌شود، محتواهای مربوط به فیلترشکن‌ها در یک بازه زمانی ۱۵ ماهه بیش از ۳۰ میلیارد بازدید را به خود اختصاص داده‌اند. نکته جالب توجه اینکه، در این مدت، میزان علاقه کاربران به فیلترشکن به طور کلی از توجه به دلار پیشی گرفته و نسبت ۱۰ به ۸ را به نمایش گذاشته است، البته در دوره‌های جهش ناگهانی نرخ ارز، اقبال عمومی به دلار برای مدتی کوتاه از فیلترشکن فراتر رفته است.
تجزیه و تحلیل داده‌های بیش از ۱۲۵ هزار نمونه محتوای مربوط به فروش فیلترشکن در کانال‌های تلگرامی، حاکی از نوسانات چشمگیر و افزایش سرسام‌آور قیمت هر گیگابایت از این سرویس است. قیمت متوسط هر گیگابایت در فروردین ۱۴۰۴ حدود ۱,۷۰۰ تومان بود که در خرداد همان سال به ۲,۷۰۰ تومان و در مهر ماه به ۳,۴۰۰ تومان رسید. اما در دی ماه ۱۴۰۴، به دلیل قطع کامل شبکه و عدم توانایی ارائه‌دهندگان سرویس، هیچ قیمتی در بازار به ثبت نرسید. اوج این گرانی‌ها در اسفند ۱۴۰۴ و مقارن با اوج ۸۸ روزه قطع کامل اینترنت مشاهده شد؛ در این مقطع، قیمت متوسط با افزایشی بی‌سابقه و ۲۳۴ برابری نسبت به آغاز دوره، به ۳۹۰ هزار تومان برای هر گیگابایت رسید و در شرایط اوج تقاضا، حتی قیمت‌هایی تا ۲ میلیون تومان نیز برای هر گیگابایت معامله شد. پس از برقراری مجدد اتصال اینترنت در خرداد ۱۴۰۵، قیمت‌ها روند کاهشی یافت و در حدود ۸,۰۰۰ تومان تثبیت شد که این رقم همچنان ۴.۸ برابر قیمت اولیه آن در بهار ۱۴۰۴ است.
این تغییرات شدید قیمتی، بار مالی سنگینی را به خرید بسته‌های اینترنتی تحمیل کرد. به عنوان مثال، قیمت یک بسته ۳۰ گیگابایتی فیلترشکن که پیش از اسفند ۱۴۰۴ در حدود ۵۰ هزار تومان بود، در زمان اوج قطعی اینترنت به مبلغ حیرت‌آور ۱۱,۷۰۰,۰۰۰ (یازده میلیون و هفتصد هزار) تومان افزایش یافت؛ هزینه‌ای که برای یک کارگر با حداقل دستمزد در آن زمان، معادل بیش از ۲۰ روز کار بود.
در جمع‌بندی نهایی، گزارشی جامع با تکیه بر متدهای محاسباتی و نظرسنجی‌های ملی، تخمینی از حجم کلی بازار سالیانه خرید و فروش فیلترشکن در ایران را در سه حالت متفاوت ارائه داده است. در سناریوی حداقلی و با در نظر گرفتن استفاده حداقل دو نفر از هر حساب کاربری، حجم این بازار سالانه بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان (۳۱ همت) ارزیابی شده است. بر اساس سناریوی حداکثری که از داده‌های نظرسنجی به دست آمده، این رقم تا ۱۶۴ هزار میلیارد تومان (۱۶۴ همت) قابل افزایش است و در سناریوی محتمل، حجم بازار سالیانه فیلترشکن به ۱۰۵ هزار میلیارد تومان (۱۰۵ همت) می‌رسد. برای تصور مقیاس این مبلغ، گزارش یادآور می‌شود که این بودجه تقریباً با کل هزینه‌های مورد نیاز برای اتمام پروژه بزرگ آزادراه تهران-شمال برابری می‌کند. باید اشاره کرد که این برآوردها تنها به مبادلات مالی مستقیم داخلی می‌پردازند و شامل منابع و کمک‌های مالی بین‌المللی که برای ارائه سرویس‌های رایگان فیلترشکن به کاربران ایرانی در نظر گرفته شده‌اند، نمی‌شود.
۴۴ هزار پیام اعتراضی علیه ۵ بانک بزرگ
در سال ۱۴۰۴، بازار فعالیت‌های تبلیغاتی و کمپین‌های فروش برندها به دلیل شرایط ناپایدار، بیش از ۴۰ درصد کوچک شد. بازار ویژه شب عید (اسفند ۱۴۰۴) نیز عملاً با کاهشی ۹۷ درصدی به رکود گرایید، اما برگزاری جام جهانی در خرداد ۱۴۰۵ نفسی تازه به صنعت تبلیغات بخشید.
در سایه درگیری‌ها، حملات و اختلالات پیاپی به زیرساخت‌های مالی کشور، منجر به شکل‌گیری موجی از ۴۴ هزار توئیت اعتراضی علیه پنج بانک عمده کشور، شامل ملی، سپه، صادرات، تجارت و پاسارگاد، گردید.
میانگین شاخص خالص احساسات (NSS) برای این بانک‌ها به منفی ۵۱ رسید. تحلیل داده‌ها نشان داد که به ازای هر روز تاخیر در بازگشت سامانه‌ها به وضعیت عادی، اعتبار برند ۰.۲۸ واحد افت می‌کند؛ اشتباهی که بانک صادرات با اطلاع‌رسانی زودهنگام و نادرست مبنی بر «رفع اختلال» مرتکب شد و امتیاز خود را به پایین‌ترین سطح فاجعه‌بار ۸۳.۶- کاهش داد.
