به گزارش ابرامباد، محسن پاک‌آئین، سفیر پیشین جمهوری اسلامی ایران در جمهوری آذربایجان، در گفت‌وگویی تفصیلی، به تبیین اصول بنیادین سیاست خارجی ایران و نقش رهبر معظم انقلاب در هدایت دستگاه دیپلماسی پرداخت.وی خاطرنشان کرد که حتی در دوران پرالتهاب ریاست جمهوری و سال‌های دفاع مقدس، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، ضمن حضور فعال در جبهه‌های نبرد، به عنوان فرمانده سیاسی، با هیئت‌های میانجی و مقامات بین‌المللی مذاکره می‌کردند. این تلاش‌ها شامل ارسال پیام به سران کشورها، تماس‌های تلفنی، و سفرهای دیپلماتیک بود که همگی نشان‌دهنده اعتقاد راسخ ایشان به فعالیت‌های دیپلماتیک است.
وی در ادامه افزود: «مشکل انقلاب با مذاکره نیست؛ با تسلیم در برابر زور است.» سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، مانند اغلب کشورهای جهان، در سطوح بالای نظام تنظیم می‌شود و بر منافع بلندمدت، اصول و ارزش‌های ثابت استوار است. وزارت امور خارجه نیز در این فرآیند مشارکت داشته و مسئول اجرای این اصول است. برخلاف تصور رایج، اصول سیاست خارجی در ایران با آمد و رفت دولت‌ها و سلیقه‌های سیاسی مختلف تغییر نمی‌کند؛ بلکه دولت‌ها تنها در انتخاب تاکتیک‌ها و ابتکارات اجرایی راهبردهای کلان سیاست خارجی تاثیرگذارند. البته، تمامی تاکتیک‌های دیپلماتیک باید در خدمت پیشبرد اصول سیاست خارجی مندرج در قانون اساسی باشند.
حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب، در سالروز قیام نوزدهم دی ماه، در ارتباط تصویری با مردم قم، یکی از برنامه‌ریزی‌های جدی دشمنان را «حساسیت‌زدایی نسبت به اصول و مبانی انقلاب» دانستند. ایشان در ارتباط با سیاست خارجی فرمودند: «عدم تسلیم در برابر دشمن مستکبر؛ این جزو اصول انقلاب است. تسلیم نباید شد؛ زورگویی دشمن را نباید تحمل کرد؛ اینکه ما با دشمن مِن‌باب‌مثال یک وقتی مذاکره کنیم، صحبت کنیم، تعامل کنیم، این یک حرف دیگر است. انقلاب به ما میگوید که در مقابل زورگویی و حرف زور دشمن، نباید تسلیم شد؛ تا حالا هم به توفیق الهی تسلیم نشده‌ایم، بعد از این هم همین خواهد بود؛ این جزو اصول است.» (بیانات در تاریخ ۱۹ دی ۱۴۰۰)
یکی از اصول مهم سیاست خارجی برگرفته از قانون اساسی، عدم تعهد در برابر قدرت‌های سلطه‌گر و برقراری روابط صلح‌آمیز متقابل با دولت‌های غیرمتخاصم است. بر این مبنا، جمهوری اسلامی ایران می‌تواند با تمامی کشورهای جهان، به استثنای دشمنان و کشورهای محارب، روابط دوستانه و تعاملات گسترده‌ای بر اساس احترام متقابل داشته باشد. رهبر معظم انقلاب نیز بارها بر تقویت ارتباط با کشورهای جهان تاکید ورزیده‌اند.
«در سیاست خارجی، ترجیح شرق بر غرب، ترجیح همسایه بر دور، ترجیح ملت‌ها و کشورهایی که با ما وجه مشترکی دارند بر دیگران، یکی از اولویت‌های امروز ماست.» این بخش از رویکرد رهبر معظم انقلاب نسبت به دیپلماسی فعال منطقه‌ای است. با توجه به بیانات ایشان، رویکرد «نگاه به شرق» و تقویت روابط با همسایگان، یک راهبرد منطقی و عقلانی در تنظیم روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود که بر اساس آن، ایران برای ارتباط با کشورهای شرق اولویت قائل می‌شود. از نظر رهبر معظم انقلاب، نگاه به شرق یک رویکرد واقع‌بینانه و به دنبال استفاده از فرصت‌های ارتباطی با کشورهای همسایه و حوزه آسیاست.
رویکرد نگاه به شرق در سیاست خارجی جمهوری اسلامی، به معنای پذیرش سلطه شرق و مغایر با سیاست «نه شرقی نه غربی» نیست، بلکه جمهوری اسلامی ایران در عین داشتن رابطه حسنه و دوستانه با همسایگان و قدرت‌های شرقی، هرگز سلطه آنان را نمی‌پذیرد و با استقلال کامل، مناسبات خود را با این کشورها تنظیم می‌کند. این رویکرد که امروز به دلیل رفتار خصومت‌آمیز آمریکا نسبت به ایران و بی‌اعتمادی در مورد سیاست‌های اروپا، در اولویت برنامه‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران قرار دارد، به دنبال ارتباط سالم و مبتنی بر منافع طرفین با قدرت‌های شرقی و همسایگان است.
در این رویکرد، اصل سیاسی و زیربنایی «نه شرقی نه غربی» محفوظ و تغییرناپذیر است و افزایش روابط با همسایگان و کشورهای شرق، با هدف تامین منافع ملی و تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی و همچنین تقویت جبهه چندجانبه‌گرایی در جهان دنبال می‌شود. وی معتقد است علیرغم شرایط جنگی که امروز آمریکا به منطقه تحمیل کرده است، در جهان اسلام کشورهای تاثیرگذار از جمله ایران، ترکیه، مصر و عربستان به تدریج به یکدیگر نزدیک شده و رویکرد مشترکی برای تامین امنیت منطقه‌ای و مبارزه با صهیونیسم و تروریسم اتخاذ خواهند کرد.
رهبر معظم انقلاب همواره دستگاه دیپلماسی را هدایت می‌کردند
این فراز از بیانات رهبر معظم انقلاب در ۱۹ بهمن ۱۳۹۱ در دیدار فرماندهان نیروی هوایی بیان شد. در آن مقطع آمریکایی‌ها مکرراً تقاضای مذاکره می‌کردند و در این جلسه در پاسخ به تقاضای آمریکا و با یادآوری اقدامات خصومت‌آمیز آن‌ها در قبال ایران فرمودند: «مذاکره هنگامی معنا پیدا می‌کند که دو طرف با حسن نیت، با شرایط برابر و بدون قصد فریب گفت‌وگو کنند. به همین علت «مذاکره برای مذاکره»، «مذاکره به صورت تاکتیکی» و پیشنهاد مذاکره برای فروختن ژست ابرقدرتی به دنیا، حرکتی حیله‌گرانه است.» سپس ایشان آن جمله مدنظر شما را خاطر نشان کرده و گفتند: «من دیپلمات نیستم، انقلابی‌ام. به همین علت صریح، صادقانه و قاطعانه حرف می‌زنم. پیشنهاد مذاکره وقتی معنا دارد که طرف حسن نیت خود را نشان دهد.»
این بیان رهبر معظم انقلاب به معنای مخالفت با دیپلماسی نیست، بلکه نمایش رویکرد انقلابی، صداقت و قاطعیت ایشان در گفتگو با طرف مقابل است. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای نه تنها مخالف دیپلماسی نبوده‌اند، بلکه همواره در دیدار با کارگزاران وزارت امور خارجه و سفرا، با رهنمودهای خود آنان را به حرکت در مسیر دیپلماسی اسلامی و انقلابی هدایت کرده‌اند.
در دوره ریاست جمهوری و هنگام جنگ تحمیلی، ایشان در کنار حضور مستمر و فعال در جبهه‌های جنگ و با اتکا به قدرت رزمندگان، به عنوان فرمانده سیاسی با هیئت‌های میانجی یا مقاماتی که برای میانجیگری به ایران می‌آمدند، مذاکره می‌کردند. برای دفاع از حقانیت ایران، برای روسای کشورها پیام و نامه می‌فرستادند، تماس تلفنی می‌گرفتند، به کشورهای مختلف سفر می‌کردند یا نماینده می‌فرستادند که همه نشان از اعتقاد ایشان به فعالیت دیپلماتیک بود.
حضور ایشان در سازمان ملل متحد و جنبش عدم تعهد، سخنرانی در آن اجلاس‌ها و مذاکرات با دبیرکل سازمان ملل و مقامات کشورهای مختلف، از نمونه‌های فعالیت‌های دیپلماتیک این بزرگوار است.
اجازه مذاکره با آمریکا نیز در چارچوب مصالح نظام صادر شد
شخصاً معتقدم اگر پافشاری رهبر معظم انقلاب در دیدار آخر با آقای دکوئیار، دبیرکل سازمان ملل، برای خروج همه نیروهای بعثی از خاک ایران قبل از پذیرش آتش‌بس نبود، چه بسا آتش‌بس برقرار می‌شد ولی نیروهای اشغالگر برای مدتی طولانی در ایران می‌ماندند. در دوران رهبری نیز ایشان با پذیرش هیئت‌های سیاسی در حوزه سیاست خارجی ایفای نقش می‌کردند و دستگاه دیپلماسی را به ارتباط مستمر با کشورهای جهان ترغیب نمودند و حتی در مقاطع لازم و بنا به مصلحت، اجازه مذاکره مشروط با آمریکا را می‌دادند.
قطعاً این مجوزها در عین بی‌اعتمادی و بدبینی به آمریکا و برای تحقق مصالح عالی نظام صادر می‌شد. چندین بار مذاکره سفرای ایران و آمریکا در بغداد یا ملاقات‌های دیپلمات‌های ارشد دو کشور درباره افغانستان و بوسنی، همچنین مذاکرات برجام را در همین رابطه می‌توان ذکر کرد. در مجموع، رهبر معظم انقلاب به دیپلماسی فعال و برقراری روابط با تمامی کشورهای جهان (به استثنای آمریکا) اعتقاد داشته و خود نیز بارها در تقویت مناسبات ایران با سایر کشورها نقش مؤثری ایفا کرده‌اند.
