به گزارش سایت ابرامباد، عبارت «از جنگ نمی‌ترسیم»، پس از هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد و سخنرانی رئیس‌جمهور، مسعود پزشکیان، توسط سرلشکر احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، برجسته شد. این موضع که در کنار اظهارات محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، مبنی بر «توقف‌ناپذیری، عدم تسلیم و ادامه حیات کشور» و تأکید رئیس‌جمهور بر توان دفاعی ایران مطرح شده است، نشان‌دهنده یک رویکرد جامع از سوی تهران در مواجهه با تهدیدات نظامی است. در این استراتژی، بازدارندگی نظامی، حفظ پویایی کشور و باز نگه داشتن راه دیپلماسی، به صورت همزمان مورد پیگیری قرار می‌گیرد.
تبدیل یک جمله به پیامی محوری
سرلشکر احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، پس از سخنرانی رئیس‌جمهور در مجمع عمومی سازمان ملل، با انتشار پیامی عبارت «از جنگ نمی‌ترسیم» را نه تنها منعکس‌کننده اراده ملی ایران دانست، بلکه آن را پژواکی از صدای استوار مردم ایران خواند که از زبان رئیس‌جمهور در تریبون سازمان ملل به گوش جهانیان رسید و اهمیت آن را دوچندان کرد.
ارزیابی کامل این پیام مستلزم بررسی همزمان آن با اظهارات دکتر پزشکیان در نیویورک است. رئیس‌جمهور در سخنرانی خود از یک طرف بر آمادگی بی‌چون‌وچرای ایران برای دفاع از خود تأکید کرد و از سوی دیگر، تمایل تهران را برای مذاکره و رسیدن به راه‌حلی توافقی درباره برنامه هسته‌ای ابراز داشت.
از این رو، در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی ایران، «نترسیدن از جنگ» به معنای تمایل به آغاز درگیری نیست، بلکه نشان‌دهنده هوشیاری و آمادگی برای مقابله با هرگونه تهدید، ضمن تلاش برای خنثی کردن اعمال خواسته‌های خصمانه از طریق فشار نظامی است.
دلایل تبدیل «نترسیدن از جنگ» به گفتمان رسمی ایران
درک این رویکرد مستلزم رجوع به تجربه تاریخی ایران و شکل‌گیری حافظه امنیتی آن است. در تحلیل‌های رسمی جمهوری اسلامی، جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و پس از آن، چندین دهه مقابله با تحریم‌ها، تهدیدات نظامی و بحران‌های منطقه‌ای، این باور را عمیق‌تر کرده است که امنیت ملی نمی‌تواند تنها بر پایه‌ی وعده‌ها و تضمین‌های خارجی استوار باشد.
در همین چارچوب است که مسئولان کشور در سال‌های اخیر، «قدرت دفاعی» را جزئی لاینفک از مفهوم امنیت ملی معرفی کرده‌اند؛ مفهومی که فراتر از تجهیزات نظامی است و مؤلفه‌هایی چون تداوم فعالیت‌های اقتصادی، تاب‌آوری اجتماعی، ظرفیت تولید داخلی و قدرت دیپلماتیک را نیز شامل می‌شود.
از همین منظر، سخنان اخیر قالیباف نیز قابل تأمل است. رئیس مجلس در هفتمین مراسم گرامیداشت پیشکسوتان دفاع مقدس اظهار داشت که ایران «نه هرگز منتظر می‌ماند، نه تسلیم می‌شود و نه کشور را تعطیل می‌کند» و تأکید کرد که کشور باید تا پایان تهدیدات به فعالیت خود ادامه دهد. وی همچنین مذاکره را نه نقطه مقابل مقاومت، بلکه انتقال بخشی از میدان تقابل به عرصه دیپلماسی توصیف کرد.
این مواضع نشانگر آن است که در دیدگاه رسمی تهران، یکی از اهداف بازدارندگی تنها محدود به پاسخ نظامی نیست؛ بلکه پیشگیری از تبدیل تهدید خارجی به اختلال در اداره امور کشور نیز بخش مهمی از آن محسوب می‌شود.
«نترسیدن از جنگ» به معنای «خواستن جنگ» نیست
یکی از نکات اساسی در تحلیل مواضع اخیر مقامات ایرانی، تمایز قائل شدن میان آمادگی برای جنگ و تمایل به آن است.
پزشکیان در سخنرانی سازمان ملل صراحتاً اعلام کرد که ایران برای دفاع از سرزمین خود آماده است، اما در عین حال بر مذاکره و دستیابی به توافق در مورد برنامه هسته‌ای تأکید کرد. وی همچنین بیان داشت که ایران سلاح هسته‌ای را عامل امنیت نمی‌داند و راهکار موضوع هسته‌ای را در توافقی صلح‌آمیز می‌بیند که هم صلح‌آمیز بودن برنامه ایران را تضمین کند و هم حقوق مشروع ایران را به رسمیت بشناسد.
رئیس‌جمهور در گفتگو با شبکه CBS نیز بر «فضای عمیق بی‌اعتمادی» میان تهران و واشنگتن صحه گذاشت، اما در عین حال تصریح کرد که اگر چارچوبی مورد توافق قرار گیرد، ایران به تعهدات خود پایبند خواهد بود.
بدین ترتیب، پیام‌های اخیر تهران را می‌توان در دو گزاره کلیدی خلاصه کرد: فشار و تهدید نظامی نباید ایران را به تسلیم وادار کند؛ اما دروازه‌های گفتگو نیز به روی هیچ‌کس بسته نیست.
تجربه جنگ؛ سرمایه‌ای برای بازدارندگی یا یادآور هزینه‌های آن؟
در تحلیل مواضع رسمی ایران، جنگ نه فقط یک پدیده نظامی، بلکه تجربه‌ای عمیق اجتماعی و تاریخی به شمار می‌رود.
مفهوم «دفاع مقدس» در ادبیات سیاسی ایران طی چهار دهه گذشته، به الگویی برای تبیین مفاهیمی چون ایستادگی، بسیج اجتماعی، اتکا به توانمندی‌های داخلی و مقاومت در برابر فشارهای خارجی بدل شده است. قالیباف نیز در سخنان اخیر خود همین ارتباط را میان تجربه دفاع مقدس و مفهوم قدرت ملی برقرار کرد و اظهار داشت که آموخته‌های دوران جنگ، امروز در حوزه‌های گوناگون از فناوری و اقتصاد گرفته تا دیپلماسی به کار گرفته می‌شوند.
از این منظر، هنگامی که مقامات ایرانی از «نترسیدن از جنگ» سخن می‌گویند، مخاطب اصلی این پیام تنها طرف‌های خارجی نیستند؛ بلکه جامعه داخلی نیز هدف آن است: اینکه تهدید خارجی نباید به توقف فعالیت‌های عمومی، اقتصادی و سیاسی کشور منجر شود.
تأکید تهران بر «قدرت» به چه معناست؟
پزشکیان در سخنرانی سازمان ملل به صراحت بیان داشت که ایران «قدرت لازم» برای دفاع از خود را می‌خواهد و میان قدرت دفاعی و تجاوز تفاوت قائل شد. او همچنین تأکید کرد که ایران برای دفاع از کشور خود از هیچ‌کس اجازه نمی‌گیرد.
این موضع را می‌توان جزئی از منطق بازدارندگی دانست: در این چارچوب، کشوری که توانایی پاسخگویی به حمله را دارد، تلاش می‌کند تا هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه خود را افزایش دهد.
از سوی دیگر، همین منطق با چالش مهمی نیز روبرو است؛ زیرا افزایش قدرت نظامی می‌تواند در فضایی پرتنش، به افزایش نگرانی طرف‌های مقابل منجر شود. از این رو، تهران می‌کوشد در کنار نمایش توان دفاعی، بر «ماهیت دفاعی» آن و آمادگی برای گفتگو نیز تأکید ورزد.
از سازمان ملل تا گفتگوی مستقیم؛ دو مسیر همزمان
سخنرانی پزشکیان در نیویورک را نمی‌توان صرفاً یک پیام نظامی تلقی کرد. بخش قابل توجهی از سخنان او به دیپلماسی، برنامه هسته‌ای، تحریم‌ها، امنیت منطقه و اصلاح سازوکارهای بین‌المللی اختصاص داشت.
گفت‌وگوی او با شبکه CBS نیز همین رویکرد دوگانه را آشکار ساخت: از یک سو، رئیس‌جمهور بر بی‌اعتمادی عمیق تهران به واشنگتن و تجارب گذشته در توافق‌ها تأکید کرد و از سوی دیگر، امکان ادامه گفتگو را منتفی ندانست.
این استراتژی را می‌توان «بازدارندگی همراه با دیپلماسی» نامید؛ به این معنا که ایران تلاش می‌کند در برابر تهدید، هزینه تسلیم شدن را بالا ببرد و همزمان با باز نگه داشتن مسیر مذاکره، هزینه آغاز درگیری را نیز کاهش دهد.
قالیباف؛ کشور نباید در انتظار تصمیم دیگران بماند
سخنان قالیباف در این میان یک مؤلفه داخلی مهم را برجسته می‌کند: تداوم اداره کشور مستقل از نتایج فشارهای خارجی.
رئیس مجلس با تأکید بر اینکه ایران نه منتظر می‌ماند، نه تسلیم می‌شود و نه کشور را تعطیل می‌کند، کوشید مفهوم مقاومت را از عرصه صرفاً نظامی به حوزه‌های اقتصاد، سیاست و مدیریت کشور بسط دهد. او همچنین اظهار داشت که مذاکره را می‌توان بخشی از میدان تقابل دانست، نه لزوماً نقطه مقابل آن.
از این منظر، پیام سیاسی این سخنان آن است که حتی در شرایط تهدید، تصمیم‌گیری کشور نباید کاملاً تابع رفتار طرف مقابل باشد.
چرا ایران می‌گوید از جنگ نمی‌ترسد؟
پاسخ را می‌توان در سه سطح جستجو کرد:
اول؛ تجربه تاریخی. جنگ هشت ساله و تجربه مقابله با تهدیدهای خارجی در حافظه رسمی و سیاسی ایران جایگاه ویژه‌ای دارد.
دوم؛ منطق بازدارندگی. در این دیدگاه، اعلام آمادگی برای پاسخ، جزئی از تلاش برای جلوگیری از این محاسبه است که بر اساس آن فشار نظامی می‌تواند تهران را به پذیرش خواسته‌های طرف مقابل وادار کند.
سوم؛ پیام سیاسی و اجتماعی. اظهارات وحیدی و قالیباف نشان می‌دهد که مخاطب پیام فقط واشنگتن نیست؛ بلکه جامعه ایران نیز هست. مضمون پیام این است که تهدید خارجی نباید به توقف اداره کشور یا کنار گذاشتن ظرفیت‌های دفاعی و دیپلماتیک منجر شود.
اما در کنار این سه مؤلفه، نکته‌ای نیز وجود دارد: نترسیدن از جنگ با بی‌هزینه دانستن جنگ تفاوت دارد. جنگ برای هر کشوری هزینه‌های انسانی، اقتصادی و امنیتی در بر دارد و همین واقعیت است که اهمیت دیپلماسی را در کنار بازدارندگی حفظ می‌کند.
یک معادله دوگانه
آنچه اکنون از مجموع مواضع مقامات ارشد کشور مشاهده می‌شود، تلاشی برای حرکت در یک معادله دوگانه است: قدرت دفاعی برای جلوگیری از تحمیل، و دیپلماسی برای پیشگیری از تداوم درگیری.
پیام سرلشکر وحیدی بر ضلع نخست این معادله تأکید دارد؛ سخنان قالیباف بر استمرار فعالیت کشور و تبدیل قدرت به دستاورد سیاسی تمرکز می‌کند و مواضع پزشکیان در سازمان ملل و گفتگو با رسانه آمریکایی، ضلع دوم یعنی آمادگی برای مذاکره را برجسته می‌سازد.
در چنین چارچوبی، «از جنگ نمی‌ترسیم» را می‌توان بیش از آنکه دعوت به جنگ دانست، یک پیام بازدارنده تلقی کرد: ایران می‌گوید تهدید نظامی را عامل تعیین‌کننده برای تغییر محاسبات خود نمی‌داند و همزمان تأکید دارد که مسیر گفتگو همچنان می‌تواند باز باشد.
در نهایت، اینکه این راهبرد تا چه اندازه بتواند میان بازدارندگی، تاب‌آوری داخلی و کاهش خطر درگیری دوباره تعادل ایجاد کند، به رفتار متقابل طرف‌های درگیر و تحولات میدانی و دیپلماتیک بستگی خواهد داشت؛ اما پیام‌های اخیر تهران نشان می‌دهد که در روایت رسمی جمهوری اسلامی ایران، جنگ نه مطلوب معرفی می‌شود و نه عاملی که بتواند ایران را به توقف یا تسلیم وادار کند.
